Ndërsa udhëheqësit botërorë po takohen në Konferencën e Sigurisë në Mynih 2026, vëmendja përqendrohet te përpjekjet e Evropës për të forcuar mbrojtjen e saj. Megjithatë, paralelisht po dalin në pah edhe çarje në sistemin evropian të eksportit të armëve.
Pavarësisht rregullave të rrepta të Bashkimit Evropian, boshllëqet ligjore dhe paqartësitë në zbatim vazhdojnë të lejojnë që armët të përfundojnë në destinacione me rrezik të lartë.
BE-ja po punon për të konsoliduar industrinë e mbrojtjes, për të rritur shpenzimet ushtarake dhe për të përmirësuar mekanizmat e prokurimit të përbashkët. Në një kohë kur pritet një angazhim më i kufizuar ushtarak nga Shtetet e Bashkuara dhe synohet reduktimi i rolit të kompanive amerikane në kontratat evropiane, Brukseli po nxit prodhimin më të shpejtë dhe bashkëpunimin më të ngushtë ndërmjet shteteve anëtare.
Megjithatë, pavarësisht kornizës së rreptë rregullatore, mangësitë dhe hapësirat ligjore vazhdojnë të krijojnë mundësi që armët evropiane të arrijnë në tregje dhe rajone me rrezik të lartë.
Një përpjekje për mbrojtje që po riformëson sistemin
BE-ja ka premtuar të vazhdojë mbështetjen për Ukrainën, të forcojë industrinë e saj të mbrojtjes dhe të rrisë blerjet nga furnizues evropianë përmes nismave të reja si EDIS dhe Omnibus-i i Gatishmërisë për Mbrojtjen 2025.
Këto strategji synojnë të thjeshtojnë prodhimin e përbashkët, të reduktojnë vonesat në procedurat e licencimit dhe të përshpejtojnë dorëzimin e municioneve, automjeteve ushtarake dhe sistemeve të avancuara të mbrojtjes.
Deri në vitin 2030, BE-ja synon që të paktën 50 për qind e blerjeve në fushën e mbrojtjes të realizohen nga furnizues evropianë. Njëkohësisht, objektivi është që tregtia e brendshme e pajisjeve të mbrojtjes të arrijë në 35 për qind të tregut total.
Megjithatë, rregullat për eksportin e armëve në nivel evropian mbeten të fragmentuara. Çdo shtet anëtar merr vendimet e veta për licencimin e eksporteve, duke u bazuar në Nenin 346 të Traktatit për Funksionimin e Bashkimit Evropian, i cili u jep vendeve kompetenca të gjera në çështjet e sigurisë kombëtare.
Pozicioni i Përbashkët i BE-së 2008/944/CFSP përcakton tetë kritere për eksportet e armëve, përfshirë respektimin e të drejtave të njeriut dhe rrezikun e përshkallëzimit të konfliktit. Ndërkohë, COARM – grupi i BE-së për eksportin e armëve – shkëmben informacione dhe njoftime për refuzime të licencave, por nuk ka kompetencë të anulojë vendimet e marra nga shtetet anëtare.
Vrimat ligjore dhe standardet e pabarabarta
Mungesa e një mekanizmi qendror mbikëqyrës ka krijuar hapësira për shmangie të rregullave. Armët mund të qarkullojnë relativisht lehtë brenda BE-së, për shkak të rregullave më fleksibile për tregtinë e brendshme, dhe më pas të eksportohen drejt vendeve të treta përmes shteteve me kritere më pak strikte të licencimit.
“Këtu po shohim një erozion të rregullave [evropiane] që u vendosën 20 apo 30 vjet më parë. Tani, për shkak të presioneve gjeopolitike, këto rregulla janë nën trysni”, thotë Frank Slijper, drejtor projekti në organizatën holandeze për paqe PAX.
Rastet e mëparshme tregojnë se si korniza ekzistuese mund të anashkalohet. Që nga viti 2015, armë të prodhuara në Evropë dhe të eksportuara në Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe janë përdorur gjerësisht në luftën në Jemen.
“Nuk është sekret që nafta është një nga shtytësit kryesorë të tregtisë së armëve. Ajo u mundëson shteteve evropiane të sigurojnë qasje në naftë nga njëra anë dhe, në të njëjtën kohë, të furnizojnë me armë po ato vende eksportuese të naftës”, thekson Slijper.
Kontrollet pas dorëzimit, që synojnë të parandalojnë keqpërdorimin apo devijimin e armëve, kanë treguar efektivitet të kufizuar.
“Edhe nëse armët përfundojnë në destinacione të ndaluara ose të padëshiruara… nëse ka ndonjë pasojë, ajo është relativisht e vogël dhe afatshkurtër, pa ndikim të madh në marrëdhëniet e përgjithshme të eksportit të armëve midis dy vendeve”, shpjegon Slijper.
COARM mund të dërgojë njoftime për refuzim dhe të monitorojë rastet e eksportit, por në mungesë të një autoriteti detyrues në nivel të BE-së, vendimet përfundimtare mbeten në dorë të qeverive kombëtare. Në praktikë, interesat industriale dhe strategjike shpesh vendosen mbi shqetësimet që lidhen me të drejtat e njeriut.
Lufta në Ukrainë e ka thelluar këtë dilemë. Për të përmbushur objektivat e NATO-s dhe për të mbështetur Kievin, BE-ja dhe shtetet anëtare kanë rritur ndjeshëm prodhimin dhe transferimin e armëve, në disa raste duke i interpretuar më fleksibël kriteret e Pozicionit të Përbashkët për eksportet.
“Gjithçka që lidhet me kontrollin e eksportit të armëve ka ardhur nën presion të madh, sepse Bashkimi Evropian synon të zgjerojë industrinë e vet të mbrojtjes, dhe rregullat e rrepta shpesh perceptohen si pengesë për këtë përparim”, thekson Slijper.
Dilema e tregut të brendshëm
Një nga objektivat kryesore të Omnibus-it të Gatishmërisë për Mbrojtjen është lehtësimi i transferimit të pajisjeve ushtarake brenda BE-së. Megjithatë, kjo qasje mund të krijojë një boshllëk të ri ligjor.
Në rastet kur pajisjet prodhohen përmes zinxhirëve ndërkufitarë – me komponentë të prodhuar në disa shtete anëtare – vetëm vendi ku kryhet montimi përfundimtar është përgjegjës për kontrollin e eksportit. Vendet që furnizojnë pjesët nuk kanë detyrim të veçantë për të rivlerësuar destinacionin final.
Kjo skemë mund të lejojë që armët të anashkalojnë kontrollet më të rrepta kombëtare, ndërsa lëvizin lirshëm brenda tregut të përbashkët evropian përpara se të eksportohen drejt vendeve të treta.
Ndërkohë, industria e armëve ushtron ndikim të konsiderueshëm në këtë proces.
“Është e qartë që industria e armëve ka interes të zgjerohet dhe të gjenerojë fitime. Por në të njëjtën kohë, janë politikanët evropianë që mbështesin këtë rritje të industrisë së mbrojtjes. Zërat e industrisë janë shumë më të fuqishëm sesa ata të shoqërisë civile, dhe për pasojë, shqetësimet për të drejtat e njeriut shpesh mbeten në hije”, thekson Slijper.
Thirrje për reformë
Ekspertët sugjerojnë se BE-ja mund të adresojë këto dobësi përmes një sërë reformash. Një opsion është kalimi nga udhëzimet vullnetare te rregulla të detyrueshme, që do t’i lejonin grupe si COARM të zbatojnë standarde të përbashkëta për licencimin e armëve dhe madje të bllokojnë eksportet me rrezik të lartë.
Gjithashtu, BE-ja mund të forcojë kontrollin mbi transferimet brenda Bashkimit, për të ndaluar që pajisjet të lëvizin nën rregulla më të lehta dhe të shmangin kontrollet kombëtare më strikte.
Një tjetër hap i rëndësishëm është përmirësimi i monitorimit pas dorëzimit, duke vendosur masa më të rrepta dhe duke mundësuar zbardhjen e shkeljeve në nivel BE-je. Publikimi i të dhënave të detajuara mbi eksportet, përdoruesit përfundimtarë dhe licencat e refuzuara do ta bënte procesin më transparent dhe llogaridhënës.
Slijper propozon një qasje të thjeshtë për të përballuar presionet industriale dhe strategjike “nëse keni vështirësi për të ndërtuar kapacitet industrial në Evropë, atëherë të paktën sigurohuni që të mos eksportoni jashtë Bashkimit Evropian. Na duhet gjithë fuqia industriale për Evropën vetë – për të rifurnizuar armët që kemi dërguar në Ukrainë dhe për të arritur një pavarësi më të madhe nga Shtetet e Bashkuara”.
Në praktikë, boshllëqet ligjore janë të dukshme. Shtetet anëtare më të mëdha mund të jenë më fleksibël në zbatimin e Pozicionit të Përbashkët, transferimet brenda BE-së shpesh shmangin kontrollet kombëtare, dhe monitorimi pas dorëzimit mbetet i dobët.
COARM nuk ka autoritet të detyrueshëm për të zbatuar rregullat, ndërsa shqetësimet e shoqërisë civile mbi të drejtat e njeriut shpesh anashkalohen nga lobimi i industrisë dhe interesat strategjike.
