Nga Dr. Albatros Rexhaj
Në çdo vend që nis një reformë të vërtetë kundër korrupsionit, vjen një çast kur sistemi vihet përballë provës, jo tek nivelet e ulëta të administratës, por tek njerëzit më të fuqishëm politikisht. Shqipëria ka hyrë pikërisht në atë moment. Pezullimi i Zëvendëskryeministres dhe Ministres së Infrastrukturës, Belinda Balluku, për shkak të hetimeve mbi abuzime të dyshuara me tendera që kapin mbi 200 milionë euro, nuk është një incident teknik. Është përplasja e parë e madhe mes një drejtësie të krijuar për të qenë e pavarur dhe një ekzekutivi që beson – ose pretendon të besojë – se gjyqësori i ka hyrë në territor kushtetues.
Reagimi i Kryeministrit Edi Rama ka qenë i menjëhershëm, i fortë, i ngarkuar emocionalisht. Përmes konferencave, videomesazheve dhe deklaratave publike, ai këmbëngul se vendimi i gjykatës është i paprecedentë në Evropë. Pretendon se gjyqtarët kanë ndryshuar përbërjen e qeverisë pa pasur legjitimitet elektoral. Dhe paralajmëron se, nëse një ministër mund të pezullohet gjatë hetimit, atëherë Shqipëria rrezikon të hapë derën e një të ardhmeje ku ekzekutivi mund të gjymtohet sipas oreksit të prokurorëve dhe gjyqtarëve.
Ka një të vërtetë në këtë argument. Por ka edhe një boshllëk të madh.
Çështja e vërtetë e ndarjes së pushteteve
Rama ka të drejtë në një pikë: këtu ka një problem të mirëfilltë kushtetues. Në sistemet parlamentare, e drejta për të emëruar apo shkarkuar ministra i takon qeverisë dhe, në mënyrë të tërthortë, Kuvendit. Një gjyqtar nuk mund të heqë një ministër nga detyra me një vendim të vetëm. Nëse kjo do të bëhej praktikë – nëse gjyqësori do të merrte fuqinë të rindërtonte qeverinë gjatë mandatit – atëherë balanca e pushteteve do të shpërbëhej realisht.
Prandaj Gjykata Kushtetuese është e detyruar ta shqyrtojë me seriozitet kërkesën e qeverisë. Nuk diskutohet nëse korrupsioni duhet hetuar, duhet me patjetër. Diskutohet nëse një masë sigurie, si pezullimi, kapërcen kufirin mes procedurës penale dhe ndërhyrjes në kompetencat kushtetuese të ekzekutivit.
Në një demokraci të shëndetshme, ky kufi duhet të jetë i qartë.
Por ka një kufi tjetër që duhet të jetë po aq i qartë.
Miti i imunitetit
Argumenti i qeverisë se ministrat gëzojnë imunitetin e deputetëve, dhe se ky imunitet i mbron nga pezullimi, nuk qëndron. Nuk qëndron juridikisht. Nuk qëndron në praktikën evropiane. Nuk qëndron në parimin demokratik bazë.
Në Europë, ministrat e akuzuar për korrupsion mund të hetohen, të ngriten nën akuzë, të dalin në gjyq dhe, në shumë raste, të kufizohen përkohësisht në ushtrimin e funksioneve. Disa japin dorëheqjen. Disa shkarkohen. Disa pezullohen me vendim gjyqësor.
Askush nuk mund të thërrasë imunitetin si mburojë për të qëndruar në zyrë ndërkohë që është nën hetim.
Imuniteti është instrument për të shmangur presionin politik, jo për të bllokuar drejtësinë penale. Përdorimi i tij si mburojë kundër përgjegjësisë e shndërron imunitetin në pandëshkueshmëri.
Kontradikta që fshihet pas retorikës
Rama liston marrëveshje të bllokuara, vendime të pezulluara, projekte infrastrukturore të ngrira. Argumenton se një ministër i pezulluar krijon vakum qeverisës. Kjo retorikë tingëllon bindësem por nuk e mbulon kontradiktën.
Nëse pezullimi paralizon qeverinë, kryeministri ka të drejtën kushtetuese të shkarkojë ministren. Por nuk e ka bërë. Dhe ky është thelbi i problemit: ose ministrja është e domosdoshme dhe e pafajshme, ose është e komprometuar dhe duhet larguar menjëherë.
Sistemet demokratike ekzistojnë pikërisht për ta shmangur këtë absurditet: që një zyrtar nën hetim të vazhdojë të kontrollojë institucionin nga i cili dyshohet se ka abuzuar.
Të pretendosh se as ekzekutivi, as gjyqësori nuk mund të veprojnë është rruga më e shkurtër drejt paralizës.
Çfarë po testohet në të vërtetë?
Rasti Balluku nuk është thjesht një konflikt interpretimesh. Është testi i parë serioz i reformës në drejtësi. Përkrahësit e reformës e shohin këtë si provën që askush nuk është i paprekshëm. Kundërshtarët e shohin si shenja të arrogancës së gjyqësorit.
Të dyja s’mund të jenë të vërteta.
E vërteta është më e thjeshtë: një demokraci nuk funksionon dot nëse gjyqësori dhe ekzekutivi e imagjinojnë njëri-tjetrin si rrezik ekzistencial. Dhe nuk funksionon dot nëse imuniteti përdoret si mburojë për të penguar hetimin penal.
Dilema e Gjykatës Kushtetuese
Gjykata Kushtetuese duhet të gjendet mes dy boshteve:
- të garantojë pavarësinë e gjyqësorit,
- dhe të mos lejojë që masat penale të përdoren si instrument politik.
Ajo duhet të qartësojë se ministrat mund të hetohen, të kufizohen dhe të përballen me drejtësinë, si në çdo demokraci tjetër evropiane. Por njëkohësisht të ruajë parimin se masat e sigurimit nuk mund të përdoren për të shembur kompozimin e qeverisë.
Zgjidhja nuk qëndron tek zgjerimi i imunitetit. Qëndron tek përcaktimi i saktë i kufijve: kur, si dhe në ç’mënyrë një pezullim është i pranueshëm, proporcional dhe i lidhur vetëm me nevojat e çështjes penale.
Një demokraci në tranzicion
Shqipëria është në mes të një tranzicioni të vështirë drejt shtetit të së drejtës. Këto momente janë gjithmonë të pakëndshme, sepse nxjerrin në dritë cinizmin. Detyrojnë qeveritë të mbrojnë parime që shpesh i harrojnë si dhe shtyjnë gjyqtarët të arsyetojnë kufijtë e fuqisë së tyre.
Rasti Balluku është pikërisht kjo: një provë e vërtetë për institucionet që Shqipëria ka dashur të ndërtojë prej një dekade.
Ndarja e pushteteve duhet mbrojtur.
Përgjegjësia para ligjit nuk duhet sakrifikuar.
Asnjëra nuk mbijeton pa tjetrën.
Aftësia për t’i mbajtur të dyja parimet të gjalla është pikërisht dallimi mes një demokracie të pjekur dhe një sistemi të brishtë. Shqipëria sot ka mundësinë, dhe detyrimin, ta provojë se mund t’i mbajë.
(Autori është doktor shkencash në fushën e studimeve të sigurisë kombëtare, si dhe studiues i funksionimit të institucioneve publike.)
