Nga Albatros Rexhaj
Katër arsye pse duhet shikuar shfaqja “Made in Albania”, e shkruar nga Stefan Çapaliku, vënë në skenë në Teatrin Eksperimental “Kujtim Spahivogli”, me regji të Altin Bashës.
Arsyeja e parë: Loja me lirinë!
Çfarë kemi bërë ne me lirinë tonë? Kjo është pikërisht pyetja e Stefan Çapalikut dhe Altin Bashës, nëpërmjet metaforës së karnavaleve, që në fillim të shfaqjes, më ngacmoi thellë mua.
Shpesh kam marrë pjesë në karnavale, por asnjëherë nuk e kam vrarë mendjen për ndonjë kuptim të veçantë pos atij të traditës. Konteksti artistik i shpërfaqur nga Stefan Çapaliku më bëri të mendoj për atë se si njerëzit, i madh e i vogël, të veshur me kostume e të fshehur prapa maskash, dalin në qendër të qytetit, të fuqizuar me sigurinë se atë ditë mund të bëjnë çfarë të duan, pasi që për shkak të festës rregullat bëhen më elastike. Skena e teatrit eksperimental më shërbeu si trampolinë për t’i parë karnavalet si një shfaqje simotër të asaj që ka vënë në skenë Altin Basha. Ndërkohë që shfaqja e Stefanit dhe Altinit është artistike, kjo tjetra përmban një dozë hipokrizie, ngaqë përçon mesazhin se kostumet dhe maskat nuk paraqesin unin tonë të vërtetë, prandaj njerëzit e lëshojnë veten dhe bëjnë gjëra që rëndom as nuk do t’u shkonte në mendje t’i bënin. Nëse e mendon kështu, atëherë del se shpirti i mirëfilltë i karnavaleve nuk është ideja se, qoftë edhe për një ditë, të gjithë mund të jemi të barabartë, por është loja me lirinë! Një paradoks më shumë. Edhe në ditën kur kjo lejohet, njeriu nuk ka guxim të jetë vetja e tij e vërtetë dhe zgjedh të fshihet pas një maske dhe kostumi!
Stefani shkon edhe më larg sepse na përkujton se sot karnavalet i kemi të mishëruara në përditshmërinë tonë; qendra e qytetit (pa dyshim, në kohën tonë, qendra e qytetit është hapësira mediatike) është përplot me njerëz me maska! Si ta dallojmë vallë të vërtetin atypari? Apo ndoshta pyetja që duhet bërë është, nëse edhe ne, që çirremi kundër maskave, jemi realisht të vërtetë? Kjo premisë filozofike, gjithsesi një pasqyrim real i mendimit tonë të sotshëm urban, përbën një arsye të mjaftueshme pse secili artdashës, por mbi të gjitha secili shqiptar, që ndihet i ngopur nga njëtrajtshmëria e përditshmërisë sonë, duhet ta shohë shfaqjen “Made in Albania”.
Vërtet, çfarë jemi duke bërë me lirinë tonë?
Sot, njëlloj si në ditët e para të lirisë sonë, akoma nuk e kemi as idenë më të vogël se si duhet të orientohemi në liri, prandaj, kohë pas kohe – ashtu siç bën edhe personazhi i rojës së sigurisë teksa reciton parulla në rusisht – e gjejmë veten të kapur nga doza nostalgjie për të shkuarën. Vetë ideja e lirisë, pra sakrifica e bërë në emër të saj, zhvlerësohet sa herë që disa nga ne nuk ngurrojnë të thonë: “Nuk ishim të lirë, por disa gjëra në atë kohë funksiononin më mirë!”
Arsyeja e dytë: Zhveshja nga identiteti
Njëmbëdhjetë gra punojnë në një repart rrobaqepësie dhe, të përballura me shtypjen sociale dhe luftën për ekzistencë, ato e ndajnë me ne fatin e tyre. Për aq sa janë punëtore, ato mund të jenë edhe skllave apo qoftë edhe të burgosura, sepse hapësira e tyre e punës sugjeron që të treja fatet, që në këtë dramë, njëlloj siç ndodh shpesh në realitetin tonë, shkrihen në një fat të vetëm.
Rregullat strikte dramaturgjike sugjerojnë që, meqënëse këto gra janë bartëse të veprimit dramatik, secila nga to duhet të ketë një identitet të përveçëm, që rëndom identifikohet me një emër, por, si mundet vallë autori që të përcaktohet për emra, përderisa, pavarësisht historive të ndryshme, që të gjitha kanë po të njëjtin fat dhe në ndërkohë në sytë e padronëve lart ato janë NJË. Padyshim se padroni i këtij reparti është pronar i reparteve të tjera të ngjashme, kështu që këto njëmbëdhjetë gra janë “një tufë”, ndërkaq reparti tjetër është tufa tjetër. Patroni ka fuqi që individët t’i zhveshë nga identiteti dhe të bëjë çfarë të dëshirojë, sepse fuqia e tij buron nga një fjali e vetme, që këto gra e dëgjojnë si fshikullim kamxhiku sa herë që ngrenë krye: E dini ju se sa e gjatë është radha për punë?
“Puno për të ngrënë dhe ha për të punuar!” – thotë një nga personazhet e Stefanit dhe, me këtë fjali të shkurtër, Stefani e shpreh realitetin shqiptar që gumëzhin në heshtje nën hijen e glamurit të rrejshëm që parakalon në mediat tona: kush ka, ka gjithçka – kush nuk ka, nuk ka asgjë! Ata që kanë, hanë për të jetuar, sepse nuk kanë nevojë as të punojnë, ndërkaq të tjerët janë të kurthuar në qarkun vicioz ha-puno dhe puno-ha!
Nuk do mend se një realitet përplot personazhe të zhveshura nga identiteti është i ngjyrosur me doza të fuqishme të frustrimit seksual – një dimension tjetër i kapur nga Stefani – sepse në luftën e egër për ekzistencë seksi vjen në shprehje vetëm si një instinkt themelor, ndërkaq instinktet e papërmbushura shtrojnë rrugën për një shoqëri agresive, të padurueshme e të papërmbajtur – pak a shumë si kjo e jona. Dhe nëse je femër dhe aq më tepër je vetëm, atëherë, njëlloj si personazhet e shfaqjes, nuk të dëgjon dhe as nuk të vlerëson njeri, pavarësisht se çfarë ke për të thënë. Çfarë mund të bëjë një femër, në këtë pozitë, pos që të vendosë të martohet dhe, në emër të sigurisë që ofron streha bashkëshortore, t’i shesë ëndrrat dhe pasionet e jetës. Nëse mendon se jetojmë në kohën e shpërthimeve më të mëdha të mendimit njerëzor dhe synojmë të bëhemi pjesë e familjes me vlerat më të larta qytetëruese, atëherë e kupton se realiteti ynë vazhdon të paraqesë një paradoks.
“Vdekja qenka mrekulli!” – thotë një personazh tjetër i Stefanit që është lodhur nga hallet e jetës dhe më pas ky mendim plotësohet me “nëse je sëmurë, spitalit nuk duhet me i ra as anash”. Këto fjalë të shkruara pothuajse një shekull pas Poemës së Mjerimit tregon se realiteti të cilin e denonconte Migjeni vazhdon të jetë pjesë e përditshmërisë sonë. Çështja është se tashmë mbi mjerimin fizik shtrihet edhe mjerimi shpirtëror, pasi që brezi ynë ka kuptuar se, edhe pse i shkolluar dhe plotësisht i aftë të dëshmojë veten, megjithatë nuk mund të shpëtojë pa shijuar kafshatën e hidhur të mjerimit. Por, ashtu si në rrathët e ferrit të Dantes, sot shtrihet edhe rrethi tjetër, ai i mjerimit intelektual, ku jeta jonë është kthyer në një reality shou masiv, ku prezantuesit dhe producentët televizivë kanë fituar fuqi të rishkruajnë normat shoqërore, gramatikën e gjuhës si dhe rregullat e gazetarisë. Personazhi i prezantueses së paemër, që eksperimenton me rolin e gazetares ndërsa tërë kohën mendon vetëm për pamjen e saj, është personifikim shumë konkret i këtij dimensioni bashkëkohor të mjerimit.
Arsyeja e tretë: kronika gri!
Vrasjet me pagesë, atentatorë në motoçikleta që në qendër të qytetit, në pikë të ditës, kryejnë vrasje si në filma aksion. Përpjekje të kota për t’i bërë të ndihen të kënaqur shefat që nuk ngopen me asgjë. Kërkimi i shpresës në besëtytni dhe errësimi i mendjes me dogma mesjetare që besimin e pastër e shfrytëzojnë si mekanizëm pushteti e dhune të shfrenuar. Rikthimi i dhunës mes gjinive dhe stigmatizimi i femrës si fajtor kujdestar, provokuese e të gjitha lajthitjeve të mendjes dhe të mishit, e shumë histori të tjera që kronikën e zezë të gazetave e kthejnë në një kronikë të përhershme gri të përditshmërisë sonë. Dhe mbi gjithë këtë qëndron pezull pafuqia jonë për t’i dhënë një emër të përveçëm të keqes që ka kapërthyer jetët tona.
“Kujdes! Një ditë e ka edhe korbi!” – ky është kumti i personazheve nga reparti “Made in Albania”, por problemi i heshtur, ai që e dimë të gjithë, është se “korbi” assesi nuk është një figurë në njëjës, por është një fantazmë me shumë shokë, që secili nga ta e ka ditën e vet!
Arsyeja e katërt: teatri nuk është shou!
Secili nga ne është më shumë se i vetëdijshëm për të gjitha problemet dhe të gjitha sfilitjet tona. Të gjithë ne dimë shumë mirë t’i numërojmë që të gjitha defektet tona si dhe që për të gjitha këto të fajësojmë një faktor të paemër ose thjesht të pështyjmë mbi veten duke akuzuar injorancën tonë kolektive. Te “Made in Albania”, Stefani dhe Altini tregojnë se janë tepër të vetëdijshëm për faktin se vetëm renditja e problemeve tona nuk mjafton, prandaj kanë refuzuar të jenë pjesë e korit të bretkosave që trumbeton se fukarenjtë kanë nevojë për argëtim ose që kritika ndaj padronëve duhet të jetë e balancuar. Jo! Në “Made in Albania” Stefani dhe Altini shkojnë përtej dhe e kthejnë skenën në një pasqyrë të gjallë, ku secili nga ne mund ta shohë qartë paaftësinë e vet për të patur zë, një parakusht i domosdoshëm për t’i dhënë emër të keqes që sot ka fuqi mbi ne. Stefani dhe Altini e kthejnë teatrin në funksionin e vet burimor, një pasqyrë që mund të shërbejë edhe për të qeshur me veten, por më shumë një përkujtues që nuk duhet heshtur e as nuk duhet qëndruar duarkryq atëherë kur të tjerët qeshin me ne.
Një spektator i vëmendshëm, në fund të shfaqjes, e kap mesazhin se jeta jonë vërtet është kthyer në një shfaqje të madhe të tipit reality TV dhe patjetër që do të mendojë për atë se çfarë në të vërtetë paraqet sot etiketa “Made in Albania”. Çfarë vlere bart imazhi ynë që projektojmë te vetvetja por edhe te të tjerët? Është ky një brend për mburrje, një element krenarie, simbol dhe vulë e suksesit apo një paralajmërim i të kundërtës, një ogur i keq, simbol i diçkaje të paqëndrueshme e cila do të duhej fshehur. Një nga personazhet e shfaqjes priret drejt kësaj të dytës, ndërkaq një nga gratë punëtore pranë etiketës “Made in Albania” ka shkruar “HELP US”, një metaforë e fuqishme e bindjes sonë kolektive se vetëm të huajt mund t’i vënë gjërat në binarë. Por, a është vërtet ky imazhi që duam për veten dhe për më tepër a paraqet kjo të vërtetën për potencialin tonë? Këtyre pyetjeve mund t’u shtohen edhe shumë pyetje tjera, secila më racionale se tjetra, por që të gjitha zhvlerësohen dhe humbin kuptimin përderisa ende nuk dimë se çfarë duam të bëjmë më lirinë tonë! Liria nuk është lojë!
(Autori është shkrimtar dhe dramaturg. Ky shkrim është shkruar enkas për Opinioni.al)
