Nga ARDIAN VEHBIU
Në dermatologji, alopecia areata quhet një lloj sëmundjeje që shoqërohet me rënien e plotë të qimeve në zona të caktuara të skalpit, zakonisht në formë të rrumbullakët; prej kohësh kemi kërkuar që në fjalorët të shtohet edhe një kuptim i dytë i kësaj fjale, i cili t’i referohet haptazi Sheshit Skënderbej në Tiranë.
Me sheshin janë marrë rregullisht të gjitha regjimet dhe pushtetet që ka njohur Tirana si qytet dhe si kryeqytet; dhe tani i ka ardhur radha Bashkisë së Erion Veliajt, me mbështetjen bujare të kryeministrit Edi Rama, për të paraqitur projektin n+1 për ta rishkruar palimpsestin.
Si edhe herë të tjera kjo u shoqërua me disa nga ato vizatimet me bojëra, të cilat të gjithëve na pëlqejnë pa masë; dhe me shifra quasi teknokratike, të tipit:
[P]rojekti do të sjellë në qendrën e Tiranës, varietete drurësh dhe bimësh nga e gjithë Shqipëria. Sipërfaqet e gjelbërta do të mbillen me 900 pemë të larta dekorative, 520 drurë frutorë, 954 shkurre të larta dekorative, 4400 shkurre të ulëta dhe 35 mijë rrënjë lulesh.
(U përpoqa të përfytyroj 4400 shkurre të ulëta, por nuk ia dola dot.)
Te projekti u ndal edhe vetë kryeministri Rama (me cilësinë e kryebashkiakut të dikurshëm), për ta quajtur “ndërhyrje dhe transformim të jashtëzakonshëm të Tiranës”. Po t’i besoje titullit të gazetës “Dita”, kryeministri kish thënë edhe se sheshi do të kthehej në identitet, çfarë më acaroi menjëherë si shprehje; por nuk e gjeta këtë “kthim në identitet” gjëkundi, në tekstin e fjalës së Ramës.
Në fakt, identiteti i vetëm i sheshit Skënderbej, përtej faktit që ky gjendet në qendër të Tiranës dhe mban emrin dhe statujën e Gjergj Kastriotit, ka qenë që të shndërrohet në diçka tjetër, sipas mundësive dhe orekseve të pushteteve.
Nga vizatimet me ngjyra të sjella për të ilustruar projektin e ri, më krijohet përshtypja – qoftë e gabuar – se edhe ky projekt nuk arrin ta kuptojë se çfarë e integron një shesh në strukturën urbane dhe çfarë e bën këtë strukturë tërheqëse për njerëzit.
Dhe pikërisht: çdo përpjekje për rehabilitimin e një sheshi, duhet të marrë parasysh (1) se çfarë e rrethon sheshin, ose përdorimin publik të ndërtesave që ka sheshi përreth dhe (2) çfarë do të bëjnë njerëzit në këtë hapësirë, e cila do të jetë fatmirësisht pedonale.
Nuk pashë në vizatimet as pemë, as stola, as pellgje dekorative as struktura të tjera që ta thyenin hapësirën e rrafshtë dhe që t’i ftojnë qytetarët të kalojnë pak kohë atje; në verë ma merr mendje se vapa do të jetë e papërballueshme, sikurse në dimër do të jetë i papërballueshëm të ftohtit.
Sot për sot, sheshin e vret amortizimi i rëndë i Pallatit të Kulturës dhe kotësia e krejt zonës midis Muzeut Historik dhe Bankës së Shtetit; ka shumë hapësirë të kotë, agorafobike, e cila nuk shërben për asgjë dhe duhet mbushur me diçka. Sikurse e vret edhe ajo gjëja e gjelbër dhe qesharake, me të cilën e kanë rrethuar statujën e Skënderbeut.
Siç e mendoj unë, sheshi ka nevojë urgjente të zvogëlohet dhe alopecia të mjekohet në mënyrë agresive.
Në fjalën e vet, kryebashkiaku Veliaj nuk arriti dot të shmangë kitsch-in kombëtarist, duke shpjeguar se
sheshi do të përfaqësojë unitetin kombëtar, jo vetëm se gjendet në zemër të Tiranës, por edhe për faktin se konceptimi i tij e përfaqëson totalisht unitetin tonë kombëtar.
Kjo nuk ka natyrisht lidhje me sheshin si element urbanistik, por me simbolikën e sheshit si monument të diçkaje tjetër, këtë herë të “unitetit kombëtar”; sheshi është i Tiranës dhe i qytetarëve të Tiranës, jo në funksion idesh abstrakte dhe populiste.
Dhe aq më tepër që:
Elementët kryesorë të këtij projekti, janë gjelbërimi, gurët natyralë, uji që do të përdoret për shatërvanët dhe vaditjen për pjesët e gjelbëruara dhe ndriçimi i godinave rreth e qark sheshit dhe të vetë sheshit. Gurët natyralë do të jenë në formën e pllakave të gurit, me trashësi 10-12 cm, që do të merren nga të gjitha trojet e Shqipërisë, duke nisur nga Tropoja dhe Kukësi, Bilishti, Librazhdi, gëlqerorët e Tiranës, Korçës, Gjirokastrës, Sarandës, Berati, Vlorës, Krujës, Bulqizës, Prizrenit, Ersekës, Skraparit etj.
Sërish prezantimi rrëshqet nga rrafshi funksional dhe rbanistik drejt rrafshit simbolik dhe në thelb kitsch: guri është gjë pa jetë, nuk merr pjesë as në histori as në kulturë, dhe nuk ka kuptim që të thuash se ky gur vjen nga Gjirokastra ose nga Bilishti, meqë guri ka qenë atje para se të ekzistonin Gjirokastra dhe Bilishti; dhe atje do të mbetet edhe kur Gjirokastra dhe Bilishti të mos jenë më.
Vetë fjalia e parë, e paraqitjes së projektit në faqen e Bashkisë Tiranë, dëshmon për një konceptim ende të sipërfaqshëm:
Tirana do të ketë një shesh të sajin qendror, kushtuar tërësisht këmbësorëve, me gurë dhe bimësi nga të gjitha krahinat shqiptare.
Në fakt, Tirana e ka sheshin e vet sikurse edhe e ka pasur, por nuk arrin ta mbushë me kuptim; sepse ky i tanishmi nuk është shesh, por sëmundje e lëkurës urbane – ose rënie masive qimesh; dhe sa për gurët dhe bimësinë nga të gjitha krahinat shqiptare, kjo nuk më duket aq e rëndësishme, sa të përmendet që në krye; meqë sidoqë të jetë ky shesh i rikonceptuar, ai nuk do të jetë as park gjeografik, as monument i topografisë kombëtariste.
Përndryshe, disa elemente të projektit duhen përshëndetur menjëherë, që nga pedonalizimi – i domosdoshëm, te kthimi i ujit në shesh.
Por a mjafton kjo për t’i kthyer tiranasit në sheshin Skënderbej? Kam frikë se jo, në qoftë se nuk ndërhyhet në strukturat përreth sheshit për t’i rehabilituar, ose edhe në vetë hapësirën tashmë të dëmtuar nga sëmundja, për të ngritur struktura qoftë edhe të përkohshme – përfshi ato komercialet.
Kryebashkiaku tha gjithashtu se:
“[S]heshi do të kthehet në një pedonale dhe do t’u ofrojë mundësinë banorëve që të shkëputen për një moment nga jeta e përditshme e qytetit.”
Me një formulim që lë të kuptohet sikur jeta e përditshme e qytetit fillon dhe mbaron meautomobilin; dhe sidomos, që kundërshton atë çka mua do të më dukej premisa elementare e çdo projekti që ka të bëjë me qendrën e Tiranës: sheshi Skënderbej duhet absolutisht të kthehet dhe të mbetet pjesë integrale e jetës së përditshme të qytetit; dhe jo një mundësi për t’u shkëputur prej saj.
Frekuentimi i vendeve të tilla kërkon edhe krijim të zakonit; dhe kjo nuk bëhet me marifete si ato të gurëve dhe të shkurreve të ulëta; çfarë do t’i bëjë tiranasit të kthehen në shesh, dhe jo vetëm për ta kapërcyer?
Deri më tash, nga sa pashë nga materialet e vëna në dispozicion për publikun, përfshi këtu edhe vizatimet me ngjyra, kam frikë se koncepti i ri për sheshin Skënderbej nuk është ende urbanistik, as funksional, por thjesht skenografik; ku sundojnë, për fat të keq, elementet simbolike dhe fjalë politikisht të dëshiruara si “gjelbërimi” etj.
Kryebashkiaku Veliaj dhe ekipi i tij kanë ende mjaft kohë për t’u konsultuar me grupet e qytetarëve të Tiranës, për të marrë vesh nëse ky projekt u pëlqen apo jo atyre dhe se çfarë mund të përmirësohet ende; ka rëndësi kritike që këto këshillime dhe debate të mbahen larg pseudo-përplasjeve partitokratike, që deri më sot ia kanë nxirë jetën shoqërisë civile.
Qofsha i gabuar, por më duket se ky koncept i Veliajt për jetën e përditshme të qytetit si diçka përherë në lëvizje lidhet edhe me kultin e punës, të cilin ai e ka fort për zemër. Por qyteti nuk mund të jetë vend pune, përveçse për ata që merren me mirëmbajtjen e tij. Në këtë kuptim, një stol në park është më thelbësisht pjesë e qytetit se një zyrë. /Peisazhe.com
