Qofsh besimtar apo jo, vizita në Hagia Sophia është një përvojë shpirtërore. Gjenialiteti arkitektonik i këtij vendi adhurimi – i ndërtuar fillimisht si kishë në vitin 537, përpara se të shndërrohej në xhami në vitin 1453 – krijon një ndjesi të të jashtëzakonshme: Sa herë që hyn brenda, duket sikur hapësira zgjerohet pafundësisht.
Akustika magjike e ndërtesës i shndërron pëshpëritjet e vizitorëve në tinguj të lehtë që qëndrojnë pezull në ajër, si jehona e një lutjeje në një gjuhë të lashtë.
Arti që zbukuron muret e saj dëshmon bashkëjetesën kulturore: nuk ka tjetër vend në botë ku mozaikët kristianë të shenjtorëve dhe perandorëve bizantinë të qëndrojnë përkrah kaligrafisë islame Hüsn-i Hat — medalione të mëdha që mbajnë emrat e Allahut, profetit Muhamed dhe katër kalifëve të parë të Islamit.
Sot, Hagia Sophia është një nga xhamitë më të jashtëzakonshme të botës – por është më shumë sesa kaq. Është një simbol, një fenomen kulturor dhe një monument i historisë njerëzore.
Si çdo monument i madh, edhe Hagia Sophia ka mitet dhe legjendat e saj. Disa janë të vërteta, disa të ekzagjeruara, dhe disa krejtësisht fantastike.
Më e madhe dhe më e bukur
Hagia Sophia që shohim sot u ndërtua në shekullin VI, kur Kostandinopoja – siç quhej atëherë Stambolli – ishte zemra e Perandorisë Bizantine, pas rënies së Perandorisë Romake. Bizanti shtrihej në pjesë të mëdha të Europës dhe Afrikës së Veriut, deri në Spanjë, Libinë, Egjipt dhe Turqinë e sotme, derisa ra në duart e osmanëve në vitin 1453.
Ndërtesa aktuale nuk është origjinale. Ajo u parapri nga dy kisha më të hershme ndërtuar në të njëjtin vend – madje mbi rrënojat e një tempulli pagan.
Kisha e parë, e porositur sipas gojëdhënave nga Perandori Konstandin, u përurua në vitin 360 nga djali i tij, Konstanci II. Ajo u shkatërrua nga ndjekësit e Shën Gjon Gojartit. E dyta u ndërtua më 415 nga Perandori Teodos II, por u dogj në vitin 532 gjatë revoltës së Nikeas.
Më pas, Perandori Justinian I ndërtoi kishën aktuale në vitin 537. Thuhet se, sipas një burimi anonim të përmendur në “Enciklopedinë e Stambollit” nga historiani Reşad Ekrem Koçu, Justiniani kishte një synim ambicioz: ta ndërtonte më të madhe dhe më madhështore se Tempulli i Solomonit në Jerusalem.
Sipas legjendës, kur hyri për herë të parë në ndërtesë, Justiniani vrapoi drejt altarit dhe klithi: “Të kam tejkaluar, Solomon!” Megjithatë, sipas historianit Sedat Bornovalı, kjo histori nuk është e vërtetë, pasi nuk gjendet në shkrimet e historianit bashkëkohës Prokopi.
Një ndërtim tejet i kushtueshëm
Kostoja e ndërtimit ka marrë përmasa legjendare. Historiani Peter Heather thotë se Justiniani shpenzoi 15-20 mijë paund ar. “Enciklopedia e Stambollit” e vitit 1945 llogarit shpenzimet në rreth 75 milionë dollarë të asaj kohe, që sot do të përkthenin në rreth 1,3 miliardë dollarë – më shumë sesa rindërtimi i Katedrales së Notre-Dame.
Pas revoltës së Nikeas, Justiniani, ndoshta duke sekuestruar pasuritë e kundërshtarëve të tij dhe duke mbledhur taksa të shumta, nisi ndërtimin në një kohë rekord.
Një xhami me imazhe të krishtera
Pas rënies së Kostandinopojës në 1453, sulltani osman Mehmeti II e ktheu Hagia Sophia-n në xhami, duke e ruajtur emrin origjinal që në greqisht do të thotë “Urtësia e Shenjtë”.
Sulltani i ri, vetëm 21 vjeç, kreu faljen e tij të parë të së premtes këtu, duke vendosur një traditë për të gjithë sulltanët pasardhës.
Mehmeti mori edhe titullin “Cezari i Romës” (Qaisar-i Rum), që vazhdoi deri në shuarjen e sulltanatit nga Mustafa Kemal Atatürk në vitin 1922.
Mehmeti II nuk urdhëroi mbulimin e mozaikëve të krishterë, por këtë e bëri, një shekull më vonë, Sulltan Sulejmani i Madhërishëm.
Ruajtja e trashëgimisë unike
Falë Atatürkut dhe krijimit të Republikës së Turqisë, në vitin 1926 filluan restaurime të thelluara për të parandaluar shembjen e ndërtesës. Në 1935, Hagia Sophia u kthye në muze, dhe mozaikët bizantinë u zbuluan dhe restauruan.
Nga muze, sërish në xhami
Në një vendim të diskutueshëm, në vitin 2020 Hagia Sophia u rikthye zyrtarisht në funksion si xhami. Ky veprim shkaktoi kritika ndërkombëtare, megjithëse brenda Turqisë nuk pati kundërshtime të mëdha.
Që nga viti 2024, kati i dytë funksionon si muze. Vizitorët mund të blejnë bileta për të parë galerinë dhe mozaikët, ndërsa gjatë orëve të faljes mozaikët mbulohen me ndriçim të veçantë.
Disa mendojnë se Hagia Sophia duhet të jetë vetëm muze, ndërsa të tjerë, si studiuesi urban Hasan Mert Kaya, propozojnë që aty të lejohen vetëm faljet më të rëndësishme islame, për të respektuar historinë dhe funksionin simbolik të ndërtesës.
Legjendat urbane të Hagia Sophia-s
Midis tregimeve popullore, njëri thotë se pas një tërmeti shkatërrues në shekullin VI, për riparimin e kupolës u përdor një llaç i shenjtë me pështymën e një profeti të ri nga Arabia dhe ujë të shenjtë nga burimi Zamzam. Këto mite nuk janë të vërtetuara, por theksojnë lidhjen emocionale të njerëzve me Hagia Sophia-n.
Sot, kjo ndërtesë madhështore është ende një simbol i fuqishëm fetar, kulturor dhe historik. Pas vendosjes së çmimit prej 25 eurosh për hyrje në vitin 2024, në 2025 nisi një projekt trevjeçar restaurimi, që synon forcimin e strukturës ndaj tërmeteve dhe ruajtjen e mozaikëve duke siguruar që “Urtësia e Shenjtë” të mbetet e hapur për brezat e ardhshëm.
