Si mësova të lexoj
Gledis Xhomaqi
Isha ende fëmijë dhe Kadarenë nuk e njihja. Atë mbrëmje mendoj se kam dëgjuar për herë të parë për të, ndonëse në tekstet e shkollës kishim pjesë nga të shkrimtarit, por unë e kam fjalën për tjetër njohje. Njeri nga dajot e mi kishte qenë në Vlorë për të marrë bukë gruri dhe vajguri, të cilat na i blinin e grumbullonin të afërmit tanë atje. Të dy dajët e mi u ulën në mbrëmje pranë njeri tjetrit në kuzhinën me dritë të zbehtë e biseda e tyre ishte thuajse fëshfërimë. Flisnin për një shkrimtar të madh e rrebel, që kishte guxuar të shkruante “Pashallarët e kuq”. Nuk njihja Kadarenë, por “pashallarët” e aq më tepër ata të kuqtë i njihja mirë.Mbajta vesh me shumë kureshtje e midis pëshpërimash mësova edhe dicka që më habiti fort, se shkrimtari paskësh thënë” Unë shkruaj për ata që dinë të lexojnë”. Ende e vogël dhe e paditur me një fëmijëri që po e kaloja nga Gjyrala e Dumresë në Kocul të Vlorës, pra në dy vende ku gjithmonë mbaja statusin e të internuarit e të bijës së armikut, sigurisht që këtë shprehje e mora shablon e diku thellë u zemërova, sepse unë dija të lexoja, madje edhe pa hyrë në klasën e parë.
Kaluan pak vite, në vitin e dytë të shkollës së mesme 76 – 77, kur ende nuk i kisha mbushur 17 vjeç, i huazova një mikes time librin “Dimri i vetmisë së madhe”. Tashmë kisha lexuar “Kështjellën” e pak të tjera vepra nga autori që na i servirnin në shkollë së bashku me analizat përkatëse, por “Dimrin e vetmisë së madhe” e lexova vetë. Disa ditë më pas kur e kisha kthyer librin, u takova sërish me miken time dhe ajo për pak sa nuk më vrau. Kisha nënvizuar me laps disa paragrafë e sipas saj, po tu binte në dorë libri “atyre” , nuk kishte rrugë tjetër veçse ti bënte shoqëri të atit, i cili ishte në Spaç, i dënuar nga neni 55. Në fund më tha që librin e kishte zhdukur. Me shoqen u grinda, por thellë në shpirt u lumturova. Kisha mësuar të lexoj. Mandej lexova pothuajse gjithcka nga Ismail Kadare. Nuk e bëja gabimin të nënvijëzoja, por nëse do ta bëja e për këtë do të ndëshkohesha vetëm unë, do të isha dënuar 100 herë nga neni 55, ndoshta edhe më shumë.
Miqtë e mi, të njohur e të panjohur, ju që sot i gjuani dritës dhe shkëlqimit, mëkot lodheni, ato nuk vriten. Që të mos lodheni e sadopak të kuptoni, mësoni ta lexoni Kadarenë.
Dikur gjigandët ngritën krye kundër Zeusit dhe ai i shigjetoi të gjithë me rrufe, duke i dërguar në Tartar. Po a e dini se cili e ndihmoi Zeusin? Herkuli . Mos vallë ju duket vetja Herkul? Po edhe nëse jeni, gjigandi ynë Kadare ja doli Zeusit e jo më atyre që kanë mbetur. Është një shprehje që thotë se “qellimi e justifikon mjetin”. Le të shkojmë para pasqyrave tona dhe le të pyësim veten se sa herë jemi bërë servilë, hipokritë, mashtrues, madje kemi shkelur mbi veten tonë, jemi bërë deri të poshtër për të arritur qëllimet tona të vogla e meskine. A nuk po na skuqen faqet nga turpi? Tashme le të pyesim veten se sa luftë e sa përpjekje titanike , sa mund e sa sakrificë i është dashur Ismailit njeri që të nxjerri jashtë Ismailin gjigand e jo vetëm ta nxjerrë, por ta shpëtojë e ta mbrojë nga rrufetë vdekjeprurëse.
Miqtë e mi, ju që përpiqeni mëkot të njollosni dritën, ju rekomandoj të lexoni “Përbindëshin” , për tu kujtuar se si të gjithë ne dhe vetë Kadare, ishim të gëlltitur në atë bark të llahtarshëm të atij përbindëshi të përmasave përtej mitike e se si ky përbindësh kishte gllabëruar trupat tanë, ndjenjat tona, ëndrrat tona, jetët tona, shpresën tonë. Sa keq që sot kemi harruar! Sa keq që sot nuk dimë ta lexojmë “Përbindëshin”! Sa jetë nga tonat, sa ëndrra e sa talente përçudnoi ai përbindësh! Por Kadare ja doli mbanë.
Lexoni Prometeun, që të kuptoni sa e vështirë është tu japësh njerëzve zjarrin dhe dritën. Lexojeni që të kuptoni dhimbjen e brengën e të qënit i dashuruar me zjarrin dhe dritën e tij. Lexojeni që të kuptoni sesa forcë e trimëri duhet që të jesh dritëdhënës . Kur e arrin dhe e bën këtë, të lidhin në Kaukaz e zhgabat të hanë mëlçinë. Kadare dhe të gjithë ne, ishim a nuk ishim dritëdhënës, por të paktën e aspironim atë në terrin që na kishte mbuluar, ishim të lidhur në Kaukaz e zhgabat gërryenin gjokset tanë. Sa keq që ne i kemi harruar dhimbjet! Sa keq që as shenjat e plagëve në trupat tanë nuk i shohim! Sa keq që sot ende përpiqemi të shqyejmë në gjoksin e Kadaresë, pse ai shpëtoi dhe ja arriti qëllimit.
Gjuha jonë shqipe ka dy emra për shpendin shqiponjë, ajo emërtohet shqipe dhe zhgabë. Ka një ndryshim esencial midis këtyre dy emrave, shqipja është hipëse, ngjitëse, i përket lartësive, ndërsa zhgaba është zhgabërryese, shkapërthyese, shkafalitëse, gërryese, shqyese, shkatarruese, shkallmuse. Ndoshta dhe ky është dhe misteri i të qënit shqipëtar. Ne njëherazi jemi bij të shqipes dhe bij të zhgabave, që me sqepat tanë duam të zhgabërrejmë gjithçka e sidomos kur dimë se brenda sendit që shqyejmë ka ar.
Miqtë e mi, lakmoni të jeni nga kahu i shqipeve!
Dhe së fundi lexoni “Eskili ky humbës i madh”, e cila nuk është një elegji për tragjikun e madh grek, Eskili i Kadaresë është një elegji për teatrin tonë tragjik. Për ato që vetë shkrimtari i humbi e ndoshta nuk i shkroi dot kurrë. Eskili është një elegji për humbjen tonë tragjike. Ne jemi humbësit e mëdhenj dhe në vend që të krenohemi me ç’ka i shpëtoi ferrit ne grindemi pse shpëtoi. Unë e kam lexuar pothuajse të gjithë veprën e Kadaresë e përfundimisht them se Kadareja njeri, Kadareja qënie e dobët e vdekatare qëndron shumë më lart se Kadareja talent i zakonshëm. Përpjekjet e njeriut Kadare, forcat dhe sakrificat e tij janë më gjigande se gjigandizmi i talentit të tij.
Sokratin bashkëkombasit dhe bashkëkohësit e tij e detyruan të pijë helmin. Ai qe i dobët dhe e piu atë. Ismaili ynë qëlloi më i fortë. Sokrati jetoi në shekullin e artë të qytetërimit të madh grek, Ismaili ynë jetoi në Hadë e që nga aty mbajti pishtarin ndezur. Sokrati nuk la asgjë të shkruar, por madhështia në 2500 vjet nuk ju cënua. Kadareja ynë ka lënë një vepër të jashtëzakonshme të shkruar. Të jemi të bindur se do ti kapërcejë 2500 vjetët me madhështinë e veprës së tij.
Brenga ime është uluritëse për çfarë humba e zbëra dot në jetë, megjithatë unë krenohem me Ismail Kadarenë.
Rrofsh Kadare dhe shiko nxirr ende ç’të ka mbetur.
