Nga Albatros Rexhaj
Nuk mund të shkruaj për Frankon, këtë artist të ri të rrugëve të metropolit, pa folur njëherë për vetë Tiranën. Sado që mund të duket e çuditshme, ndonëse mund të duket e pabesueshme, sado që mund të na tingëllojë arkaike, Tirana është shatërvani ku shpërthen si frymëzimi ashtu edhe e gjithë zemërata jonë. Njësoj si në kohën e Romës së lashtë, edhe rrugët shqiptare, në fund, që të gjitha, të shpiejnë në Tiranë, këtë qytet labirint, plot e përplot vrull rinor dhe vazhdimisht në një gjendje adoleshence konstante.
Pak qytete në botë kanë shpirtin e Tiranës: një kaos i organizuar, një përzierje e çdo gjëje nga pak dhe që, në një mënyrë pothuajse magjike, gjen një mënyrë që të vazhdojë të jetë vetja. Për mua, pikërisht ky mishmash, përbën veçorinë më të bukur të absurdit shqiptar, energjia e besimit trivial se këtu gjithçka është e mundur, ky besim idilik që Tirana përçon te të gjithë, madje edhe te ata që klithin se këtu asgjë nuk funksionon. Sot, Tirana përbën një rast didaktik të përpjekjes që një qytet të rizbulojë vetveten dhe ta rishkruajë vetë përkufizimin për atë se çfarë në të vërtetë nënkupton nocioni “shpirt urban”. Dhe e bukura e këtij përkufizimi, në rastin e Tiranës, është se vazhdimisht ndryshon, përshtatet dhe gjithnjë e më tepër i afrohet asaj që është tipike shqiptare: tendenca për ta kontrolluar të pakontrollueshmen dhe rebelimi kundër po kësaj tendence!
Tirana është qyteti ku e shkuara komuniste dhe ëndrrat nga e ardhmja derdhen në kaosin e të tashmes dhe bashkëjetojnë në një martesë të sforcuar, një safari urban në mes të Evropës, mundësi krejtësisht e veçantë për të shijuar lindjen e entuziazmit të pastër, që bota mendon se tashmë i takon së shkuarës. Pikërisht në këtë ndërthurje atipike, një artist i ri sfidon botën e vjetër, sfidon sistemin e të sotshmes që nuk shkëputet nga e shkuara, dhe në muret e Tiranës përçon mesazhin e tij të një rebelimi të butë. Ky është Françesko Dinaj apo shkurt Franko, artisti i rrugës, autori i shumë muraleve në pjesë të ndryshme të Tiranës, por më së shumti i njohur për muralin te rruga Myslym Shyri, ku me anë të dy vëllezërve paraqet lidhjen e pashkëputshme në mes të Shqipërisë dhe Kosovës.
Në një mënyrë apo tjetër, të paktë janë ata tiranas, por edhe vizitorë të Tiranës që, në një mënyrë apo tjetër, nuk e njohin Frankon, gjegjësisht punën e tij. Muralet e tij, së fundmi edhe në 3D, hasen pothuajse në çdo cep të Tiranës dhe ato janë bërë pjesë e asaj që syri ynë e pranon si pjesë të natyrshme të Tiranës. Me punën e tij, Franko është një Rene Moncada shqiptar, që njësoj si Moncada në vitet 1980 në Nju Jork, ngjyros muret dhe përçon mesazhin e tij. Mesazhi i Frankos mund të mos jetë i tipit urban guerilla e të ngjashme, por është pikërisht mesazhi që i duhet Tiranës dhe shqiptarëve sot: mesazhi i dashurisë dhe i kujdesit për njëri-tjetrin.
Për mua, Franko, si artist por edhe si një tip misionari modern, përbën një nga ato elemente të pakta që, sot, Tiranën e bëjnë pjesë të shpirtit të botës. Po, pikërisht pjesë të botës, sepse ajo që ne cilësojmë si moderne, perëndimore, evropiane apo çfarëdo epiteti tjetër, pikën e rëndesës nuk e ka te restorantet e ndryshme, secila një tip kopjeje e një vendi të ngjashëm diku në botë, apo as te enterieri i shtrenjtë dhe as te fasadat super të shndërritshme. Jo, janë artistët si Franko, pastaj klubet e vogla si Hemingway, Garage Pub, You & Me and Bukowski, Hugo apo La Rosa Negra si dhe zbulimet tipike të Tiranës si Radio apo Check Point Charlie, por edhe mjaft vende dhe gjëra të tjera, që nuk bëjnë shumë zhurmë por kurrë nuk ndalen, që përbëjnë lidhjen organike dhe shpirtërore në mes të shpirtit të Tiranës dhe shpirtit të botës.
Franko nuk bën pjesë në mesin e “shenjtorëve” e “moralistëve” që mendojnë se Tirana vuan nga një sëmundje dhe ka nevojë të shërohet dhe që në këtë naivitet të tyre bëjnë çmos që ta kontrollojnë vetë shpirtin e qytetit, pikërisht më të bukurën e saj. Jo, me artin e vet, Franko është një nga ata që sot po rishkruajnë përkufizimin e kuptimit “shpirt urban” dhe, në hap e sipër, guximshëm ia shpalos botës se çfarëdo ndryshimi duhet të vijë nga brenda, si pjesë dhe shpërfaqje e veçantisë që Tirana ka si qytet.
Të mos kemi asnjë dyshim, ky ndryshim po vjen, si një uragan që fillon qetë dhe më pas të përfshin pa pardon. Dhe Franko është një nga vetë shenjat e këtij ndryshimi të madh që Tirana po ndjell.
(ky reflektim është krejtësisht personal)
