Nga Albatros Rexhaj
Ka përfunduar cikli i parë i shfaqjeve të “Equus” (shkruar nga Peter Shaffer dhe vënë në skenë nga Dino Mustafiç) që në repertorin e Teatrit Kombëtar do të kthehet në qershor.
Një shfaqje ndryshe nga ato që kemi parë deri tani në Tiranë. Një koncept bashkëkohor i regjisë dhe një ndërthurje dinamike e shumë elementeve interesante nga bota jashtë teatrit. Një shfaqje me një kastë aktorësh super të motivuar, saqë shihej qartë se aktronin për shpirt dhe jo për të mbushur normën. Një shfaqje me shumë botë, që prek shumë prej pikave psikologjike të rëndësishme për tranzicionin e vazhdueshëm, shoqëror dhe psikologjik, të të gjithë shqiptarëve.
Me “Equus”, regjisori Dino Mustafiç dëshmoi se regjia teatrore nuk është teknikë por kryekëput është ide, si dhe mbajti një leksion didaktik për atë si të funksionalizohet faktori kohë, në mënyrë që një shfaqje e gjatë të ecë rrjedhshëm e të mos bëhet monotone. E veçanta tjetër e konceptit të Dinos ishte futja në veprim e imagjinatës së publikut , një specifikë shumë e veçantë, pasi që kur imagjinata e publikut bëhet komponentë e shfaqjes atëherë kjo nënkupton thyerjen e murit të pestë që ndan skenën nga publiku. Fakti se gjatë tërë shfaqjes nuk dëgjohej asnjë zë dëshmon se publiku, që në fillim, është bërë pjesë e pandashme e shfaqjes.
Një ndër shumë të veçantat e kësaj shfaqjeje është se aty ka lindur një yll i ri. Dhe ky është aktori i ri Igli Zarka, që debutoi fuqishëm me rolin e Alan Strang në shfaqjen “Equus”. Fatkeqësisht, për javë të tëra, theksi publik ra te dy episodet e shkurtra kur Igli, tërësisht lakuriq, zotëron skenën. Ky diskurs tregon se vazhdojmë të jemi një shoqëri arkaike dhe se komuniteti i medias ka shumë pak ndjesi për atë çka vërtet është teatri.
“Equus” nuk është pornografi dhe rrjedhimisht zhveshja e Iglit nuk përbën lajm, por është thjesht një detaj narrativ përgjatë zhvillimit të konfliktit dhe intrigës dramatike. Ndërkaq, dhe kjo duhet thënë qartë, guximi i Iglit për të aktruar nudo nuk e amniston atë nga disa elemente të tjera, shumë të rëndësishme. Teatri është një organizëm i gjallë që tërë kohën evoluon, ndërkaq teatri shqiptar vazhdon të jetë në tranzicion të identitetit. Thënë këtë, reflektimi në detaje, si për shfaqjet ashtu edhe për personazhe të caktuara, është i domosdoshëm.
Qëndroj fuqishëm prapa mendimit tim: Igli Zarka tashmë është yll, i pëlqeu apo nuk i pëlqeu ky fakt dikujt. Megjithatë, si profesionistë të fushës dhe artdashës, duhet të pyesim nëse Igli, pos lojës të bukur nudo, ia arriti të na tregonte diçka tjetër të veçantë? Sa ishte i suksesshëm në përçimin të dramës emocionale dhe psikologjike që çdo sekondë zhvillohet brenda Alanit apo, hiq skenat nudo, Igli ishte i njëtrajtshëm? Sa ishte në koherencë artistike me pjesën tjetër të kastit apo ishin të tjerët që, me lojën e tyre, e mbulonin Iglin?
Përgjigjet në këto pyetje do të duhej të ishin material reflektimi, si për Iglin ashtu edhe për pjesën tjetër të ekipit, dhe mbase edhe të korrigjohen kur shfaqja të rikthehet në repertor gjatë muajit qershor.
Është folur shumë për gjendjen e transit në të cilën Igli bie në fund të shfaqjes, një detaj që edhe mua më ka lënë shumë përshtypje, megjithatë ky detaj nuk është i mjaftueshëm. Nga një aktor, që prezantohet në skenën e teatrit kombëtar, pres që një angazhim të tillë, emocional dhe psikologjik, ta ketë që nga fillimi deri në fund dhe jo vetëm në disa pjesë të shfaqjes.
Si aktor i ri, sidomos me vëmendjen e madhe që iu dha rolit të rij, Igli nuk guxon të vetëkënaqet dhe as nuk duhet ta bëjë supozimin e gabuar (që ka bërë shumëkush) se gjithë theksi i shfaqjes bie te dy skenat nudo. Të dy këto skena janë veçse detaje, konkretizime logjike të një vije konflikti, intensiteti i të cilës rritet eksponencialisht dhe për asnjë moment nuk e mbulojnë pjesën tjetër të shfaqjes.
Loja e tre balerinëve, që simbolizojnë kuajt, tërë kohën e ushqen imagjinatën e publikut, është një koreografi e punuar më shumë masë. Loja mbresëlënëse e Ema Andreas, Lulzim Zeqjes dhe Arben Derhemit, por pa lënë anash as Erjona Kakelin dhe Lili Bitrin, e shënjon në tërësi universin emocional dhe psikologjik të shfaqjes, ndërkaq Timo Flloko, si aktor me përvojë, ia del që të mbaj timonin e ritmit, që pashmangshëm shpie te shpërthimet në fund të aktit të parë dhe të dytë. Dhe të gjitha këto detaje janë po njësoj të rëndësishme sa edhe dy skenat nudo, në mos më tepër.
Personalisht, si shije tërësisht subjektive, konsideroj se Ema Andrea dhe Lulzim Zeqja kanë realizuar mbase rolet më të mira në karrierë, ndërkaq motivimi i tyre që dramën personale të personazheve të veta ta mbajnë tërë kohën të karikuar është diçka e admirueshme. Edhe pse në një rol dytësor, aktorja Krist Lleshi shpërfaqi shkëndijat e potencialit për t’u bërë një aktore shumë interesante (për mua një nga befasitë e kësaj shfaqjeje), ndërkaq Ermir Jonka me sukses e realizoi funksionin e tij që të ishte pak freski, një element ndryshe, brenda një seti paksa të ngarkuar me zymtësi e presion psikologjik.
Në një reflektim më të thellë mbi konceptin regjisorial, konsideroj se ka pasur stërzgjatje të panevojshme të skenës nudo në fund të aktit të parë. Përderisa skena e fundit është tërësisht e arsyetuar, te skena e parë ka diçka që është e tepërt. Mendoj se, në këtë pjesë të shfaqjes, duke dashur që ta sforcojë faktorin e ngacmimit, Mustafiç paksa ka abuzuar me gatishmërinë e Iglit për të aktruar nudo.
Në fund duhet të shpreh admirimin personal për publikun shqiptar që dëshmoi se ka sens, shije dhe durim për të sprovuar dhe për të shijuar gjëra të reja dhe gjëra ndryshe. Jam shumë i bindur se në qershor, kur “Equus” të rikthehet në repertor, publiku do të vazhdojë të vijë rrëke, jo për nudon e Iglit, por për të parë një shfaqje të bukur.
(Autori është shkrimtar dhe dramaturg. Ky reflektim është krejtësisht personal)
