Për herë të parë në 36 vjet, Irani është në situatë ku duhet të zgjedhë një udhëheqës të ri suprem. Kjo ka ndodhur vetëm një herë më parë, në vitin 1989, kur vdekja e themeluesit të Republikës Islamike, Ajatollah Ruhollah Khomeini, i ka hapur rrugë Ajatollah Ali Khameneit ta merrte drejtimin.
Khomeini vdiq nga shkaqe natyrore, ndërsa Khamenei u vra në ditën e parë të sulmeve të përbashkëta ushtarake të SHBA-së dhe Izraelit kundër Iranit, më 28 shkurt.
Tani, Asambleja e Ekspertëve e Iranit, me 88 anëtarë, duhet të mblidhet në fshehtësi për të zgjedhur pasardhësin e tij.
Alex Vatanka, drejtor i Programit për Iranin në Institutin e Lindjes së Mesme me seli në Uashington, thotë për Radion Evropa e Lirë se kushdo që do të zgjidhet, do të zgjidhet mbi një kriter të vetëm: përshtatshmëria politike.
Sipas tij, Asambleja e Ekspertëve sot është një “organ që vetëm vulos vendimet”, ndërsa procesi udhëhiqet më shumë nga rrethanat sesa nga përgatitja e mëhershme e kandidatëve.
Ndër vite janë përmendur shumë emra si pasardhës të mundshëm të Khameneit, por, aktualisht, tre kandidatë konsiderohen favoritë kryesorë.
Mojtaba Khamenei: Zgjedhja nga dinastia
Djali i dytë 56-vjeçar i udhëheqësit të ndjerë suprem përshkruhet prej kohësh si “rojtar i portës”.
Megjithëse nuk ka mbajtur kurrë një post formal qeveritar, Khamenei i ri ka kaluar dy dekada në zyrë të babait të tij, duke koordinuar mes establishmentit klerik dhe Korpusit të Gardës Revolucionare Islamike (IRGC).
Besohet se ai mbështetet nga IRGC-ja dhe se përzgjedhja e tij do të ishte vazhdimësi e politikës së të atit.
Mbështetësit, po ashtu, argumentojnë se afërsia e tij e madhe me aparatin e sigurisë, e bën atë kandidatin e vetëm të aftë për të ruajtur rendin, gjatë një konflikti aktiv.
Megjithatë, ngritja e tij në këtë post rrezikon të shkaktojë zemërim të brendshëm, sidomos mes mbështetësve kryesorë të Republikës Islamike.
Kritikët argumentojnë se lëvizja drejt “sundimit të trashëguar” bie ndesh me vetë rrënjët antimonarkiste të Revolucionit Islamik, të vitit 1979.
“Pamja që krijohet kur një djalë pason babanë e tij, ngjan disi me pamjen e një monarkie”, i tha Radios Evropa e Lirë në vitin 2024 Farzan Sabet, bashkëpunëtor i lartë në Shkollën e të Diplomuarve në Gjenevë.
Një anëtar i Asamblesë së Ekspertëve tha në vitin 2024 se Khamenei i vjetër e ka kundërshtuar idenë që djali i tij ta pasonte.
Për më tepër, edhe grada relativisht e ulët klerikale e Khameneit të ri, Hojatoleslam, është çështje debati.
Hetimet e fundit, përfshirë një raport të agjencisë Bloomberg, të publikuar në fund të janarit, nxorën në pah një sërë pasurish të paluajtshme të lidhura me Khamenein e ri, i cili që nga viti 2019 është nën sanksione të SHBA-së.
Raportet sugjerojnë se ai ka arritur të ruajë dhe të zgjerojë një rrjet global asetesh luksoze, përmes ndërmjetësve dhe kompanive fiktive.
Alireza Arafi: Zgjedhja e sigurt
Ajatollah Alireza Arafi, 67 vjeç, konsiderohet si “njeriu tipik i sistemit”.
Aktualisht, shërben në Këshillin e Përkohshëm të Udhëheqjes, me tre anëtarë.
Arafi ka ngjitur çdo shkallë institucionale – nga drejtimi i universitetit global Al-Mustafa deri tek udhëheqja e të gjithë sistemit të seminareve fetare në Iran.
Ai ka hyrë në arenën politike në vitin 2019, kur është emëruar nga Khamenei në pozitën e njërit nga gjashtë klerikët në Këshillin e Fuqishëm të Gardianëve.
Arafi konsiderohet si zgjedhje e sigurt institucionale. Ai i plotëson kredencialet e nevojshme klerikale dhe ka shërbyer si administrator besnik – pa u lidhur publikisht me dhunën ndaj protestave brenda vendit.
Sipas Vatankës, ngritja e Arafit nuk ka qenë rastësi. Ai thotë se gatishmëria e Khameneit për ta emëruar në role të rëndësishme, “tregon se ai ka pasur shumë besim në aftësitë e tij burokratike”.
Ai e përshkruan Arafin si një “ushtar të aftë të sistemit”, i cili ka shumë gjasa ta vendosë mbijetesën e Republikës Islamike përpara karizmës personale.
Krahasuar me figura si kreu i gjyqësorit, Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, për të cilin Vatanka thotë se ka “shumë gjak në duar”, Arafi paraqitet si një administrator me reputacion më të pastër, që mund ta ketë mbështetjen e IRGC-së “për hir të vazhdimësisë”.
Megjithëse është i njohur në qarqet fetare, ai është larg të qenët një emër i njohur për shumicën e iranianëve.
Atij i mungon një bazë personale pushteti dhe mund ta ketë të vështirë të sigurojë besnikërinë absolute të Gardës Revolucionare Islamike.
Hassan Khomeini: Karta e fundit
Hassan Khomeini, 53 vjeç, është nipi i themeluesit të Republikës Islamike të Iranit, Ruhollah Khomeini.
Një klerik më i moderuar, me lidhje të afërta me kampin reformist, ai është lënë prej kohësh në hije nga linja e ashpër.
Por, emri i tij është përmendur si kandidat i mundshëm, veçanërisht pasi presidenti amerikan, Donald Trump, ka thënë se do të preferonte një lider “më të moderuar” në Teheran.
Për një sistem klerikal, legjitimiteti i të cilit është duke u dobësuar dhe që po përballet me izolim ndërkombëtar, Hassan Khomeini mund të jetë një kthesë.
Ai lidhet me qarqet reformiste dhe ka mbështetur më shumë liri sociale dhe uljen e tensioneve diplomatike.
Megjithatë, nuk pëlqehet nga linja e ashpër e regjimit.
Në një fjalim në vitin 2022, fishkëllimat dhe ndërhyrjet nga publiku kundër tij u bënë aq të forta, saqë Ali Khamenei i qortoi ata që po e pengonin, kur doli në skenë pas tij.
Fakti që në vitin 2016, Këshilli i Gardianëve e skualifikoi nga kandidimi për zgjedhjet në Asamblenë e Ekspertëve, tregon se IRGC-ja do ta pranonte atë vetëm nëse Republika Islamike do të ishte para kolapsit të plotë.
“Ruani çfarë ka mbetur”
Vatanka thotë se kushdo që do ta marrë pushtetin në këto rrethana, nuk do të ketë shumë mundësi për të zbatuar ndonjë mision madhor.
Marrja e kontrollit të një vendi nën sulm ushtarak, me një popullsi të lodhur dhe me një ekonomi të dobësuar, do ta detyronte edhe një ideolog të përkushtuar që të vepronte me pragmatizëm, sipas tij.
“Tani nuk është koha për t’u thelluar më shumë. Tani është koha për ta përfunduar këtë luftë, për t’u riorganizuar dhe për të ruajtur atë që ka mbetur nga vendi”, përfundon Vatanka./rel
