Nga Aurenc Bebja
Gazeta e hungarezëve të Rumanisë “Ellenzék” ka botuar, me 3 korrik 1938, në faqen n°8, rrëfimin e udhëtimit asokohe në vendlindjen e Mbretit Zog (Burgajet, Mat) me rastin e martesës me trëndafilin e bardhë të Hungarisë (Mbretëreshën Geraldinë).
Legjenda e lindjes së Zogut të Parë, Mbretit të shqiptarëve
Burgajet (në malet e Matit), korrik.
“Parisi nuk është Franca” — u thotë të huajve çdo francez.
Dhe Tirana — nuk është Shqipëria.
Por unë e pranoj, e lashë të më pëlqente Tirana. Me të kaluarën e saj të shumëngjyrshme dhe të tashmen e paqartë, me bulevardet e gjera dhe ministritë moderne pranë xhamive, me lagjet e pazareve të përthyer, kishat dhe ndërtesat e çrregullta, me romët e saj shumëngjyrësh dhe vajzat që po bëhen europiane. Më pëlqyen sekretarët e ministrive që flisnin frëngjisht, në sytë e të cilëve akoma digjej flaka e së kaluarës, poetët revolucionarë apo opozitarë, karrocierët e tyre të ashpër, por të besueshëm ; më pëlqyen shkollat, ku fëmijë të dobët, por ambiciozë përpiqeshin të bëheshin të denjë për të ardhmen e Shqipërisë ; më pëlqyen kafetë me pamje të errët dhe të dyshimtë — më pëlqeu Tirana, sepse është një koleksion i shumëngjyrshëm i së kaluarës dhe të tashmes shqiptare.
— Por nëse doni të shihni Shqipërinë e vërtetë, ngjituni në male.
Këtë këshillë e kisha dëgjuar një mijë herë. Prandaj iu binda dhe u nisa përsëri drejt maleve shqiptare. Udhëtuam me makinë. Një nga krenaritë e qeverisë shqiptare është se gjatë pesë viteve të fundit janë ndërtuar 3.000 kilometra rrugë. Nëse mendojmë se ndërtimi i një rruge tetë metra të gjerë (natyrisht pa prishje betoni) në terrenin e tmerrshëm malor kushton 80.000 franga ari për kilometër, pra rreth 5 milionë lei, atëherë duhet t’i shohim me më shumë mirëkuptim rrugët automobilistike të shtruara me zhavorr të trashë, jo krejtësisht të lëmuara, por të gjera dhe patjetër të kalueshme, që lidhin fushën shqiptare me zonat malore. Kudo ura të reja, viadukte, parmakë rrugësh. Të gjitha këto nuk ekzistonin dhjetë vjet më parë. Atëherë ishte rrezik për jetën të kaloje mbi dërrasat prej druri që po shembeshin, mbi përrenjtë malorë që vërshonin e ndonjëherë fryheshin deri në disa kilometra gjerësi dhe që, kur u tekej, merrnin me vete gjithçka, madje edhe atë që ndodhej në atë çast mbi dërrasë.
Tani, megjithatë, me goma më të mira, ngjitemi relativisht rehat nga Shkodra, përmes Krujës, deri në luginën e lumit Fan. Pas një dite e gjysmë me makinë dhe kalërim, arrijmë në malet e vërteta, ku kodrat e buta të Burrelit dhe Burgajetit valëviten rrëzë dëborës dy mijë metra të lartë. Atje, prej nga dy dekada më parë, nga kështjella e lashtë e Burgajetit e Xhemal Pashës, u nis një i ri njëzetvjeçar për të fituar pavarësinë e Shqipërisë — dhe prej të cilit u bë mbreti i parë i Shqipërisë.
Në vendlindjen e Zogut I
Jemi në tokën e Mbretit Zog I, në rajonin ku emri Zog nderohet veçanërisht.
Atje, gjatë tre ditëve të festimeve të dasmës, njëqind deri në njëzet mijë të shtëna me armë zjarri u dëgjuan në ajër, të qëlluara nga banorët entuziastë të Matit, dhe gjashtëdhjetë mijë të ftuar u ulën në tryezat e shtruara me shumë pasuri që gjyshi i mbretit, Princi Xhemal, (ndoshta e ka fjalën për Xhelal Zogun, vëllain e Mbretit Zog) kishte përgatitur për popullin e tij.
Sepse Mbreti Zog është “profet në vendlindjen e vet”. Është e vërtetë se mbretin nuk e lidhin me bashkëfshatarët e tij vetëm fijet sentimentale, jo vetëm krenaria e banorëve të krahinës, por edhe një diplomaci e mençur, tipikisht shqiptare, të cilën mbreti e zbaton para së gjithash ndaj njerëzve të vet. Bijtë e kësaj krahine gëzojnë trajtim të veçantë në ushtri. Ish-krerët e fiseve të tyre janë të gjithë oficerë shtabi të ushtrisë dhe, në fillim të çdo muaji, në adjutanturën mbretërore pranë pallatit, marrin rrogën e tyre dhe të njësive që komandojnë.
Në viset e tjera të Shqipërisë gjithashtu, por sidomos në krahinën e maleve të Matit, sistemi feudal jeton ende pothuajse i pacënuar : populli i ndjek me besnikëri udhëheqësit e tij. E kujtdo që i është besnik prijësi, atë e ndjekin edhe çetat. E pra, në krahinën e Matit, si çetat ashtu edhe prijësit janë besnikë të Mbretit Zog. Madje edhe familjet e mëdha që dikur ishin rivalët e tij, sot janë nënshtruar dhe janë mbështetës besnikë të tij.
Por në këtë krahinë, disi, fshatari është më krenar dhe zotëria është më zotëri. Sikur në shtëpitë e mëdha të fermave, të shpërndara nëpër lugina, të jetonin vetëm fisnikë, sepse secila prej tyre është si një kështjellë e vogël, një fortifikim i pavarur. Këto male këtu flasin të gjitha për lavdinë e familjes Zogu. Dhe nuk është çudi, sepse çdo kthesë rruge, çdo qafë mali apo shteg malor mban kujtimin e betejave të famshme kundër pushtuesve turq ose serbë, në të cilat familja Zogu udhëhiqte luftëtarët shqiptarë.
Të gdhendura në shkëmbinjtë e maleve, shkronja dhjetë deri në pesëmbëdhjetë metra të larta ose edhe më të mëdha formojnë : “R. Z. I.” — “Rroft Zogu I.” — Rroftë Mbreti Zog I!
Oriz me mish, çorbë, petulla me mjaltë…
Në shtëpitë e asaj krahine të mrekullueshme, ku hyra si mysafir, e ndjeva përsëri atë ndjenjë që e kisha ndier shpesh që nga ardhja ime ; sikur po ecja në një tokë që e dua prej kohësh. Kur vizitova shkollën fillore, pata përshtypjen se ndodhesha në një shkollë fshatare të fushës ; fëmijët këndonin në shqip një melodi të njohur mirë:
“Fluturo, fluturo, zog i vogël…”
Kur po shfletoja librin e vizitorëve në manastirin Rubiguti (Rubikut), njëri pas tjetrit hasja emra shqiptarë dhe hungarezë, si edhe oficerë dhe ushtarë hungarezë që kaluan këtu gjatë luftës… Vëllezërit e Rubigutit (Rubikut) gjithashtu kënduan këngë… Në të njëjtin manastir, fola edhe hungarisht me një marangoz nga “Sombori”.
Kudo ku shkel, ndeshem me traditat e monarkisë së vjetër dhe kujtimet hungareze ; kjo traditë përzihet me traditat turke dhe shqiptare. Sigurisht, shoh vetëm burra, sepse gratë, gjatë pritjes së mysafirëve, qëndrojnë në shtëpinë e grave.
Ulur mbi qilima me lesh dhie të shtruar, tymosim cigare, pimë kafe dhe pritësi im na tregon histori. Për beteja, vepra heroike, fitore dhe humbje. “Kështu ka qenë, kështu ndodhi, Allahu e ka urdhëruar kështu, Allahu ose Shpëtimtari ka urdhëruar kështu…” — besimet fetare këtu përzihen, traditat bashkohen, dhe nuk është e rrallë të gjesh një të krishterë që jeton sipas zakoneve myslimane, ose një mysliman që feston edhe ditët e shenjta të të krishterëve.
Pas kafes, natyrisht, duhet të hamë. Ata sjellin tashmë enën për larjen e duarve, tavolinën (sofrën) e ulët dhe të rrumbullakët të mbushur me specialitetet vendase : mish me oriz, çorbë, petulla me mjaltë. I hamë pa ceremoni, në sofrën e madhe, me dorë ose me pirun.
Hafuz Musaj, imami i Burgajetit, tregon…
Kështu ecim nga shtëpia në shtëpi nëpër lagje. Të gjithë i kemi vizituar dhe dëgjuar. Vetëm një person nuk arritëm ta gjenim: Hafuz Musaj, imami i Burgajetit. Pavarësisht se shkuam drejt shtëpisë së tij, ishte ditë e premte, dhe ai kishte shkuar të falej në xhaminë e Burrelit.
Fatmirësisht, u takuam papritmas me të në një nga shtegtimet malore. Hoxha i vjetër, me mjekër, i mençur, me çallmë dhe mahnitës, zbriti nga kali, shtriu qilimin e lutjes mbi një shkëmb, ne u ulëm pranë tij, rreth tij pak a shumë : hungarezë dhe anglezë, shqiptarë dhe mysafirë, të rinj dhe të moshuar, gazetarë dhe fshatarë, udhëtarë dhe bari dhish. Përreth nesh shtrihen male të pafundme. Dhitë kullosnin në kodrat e largëta. Një djalosh rom i mban dhitë e tij afër dhe më pas gjithashtu ai u ul pranë nesh — për të dëgjuar tregimet.
Dhe legjenda e lidnjes së Mbretit Zog shpaloset ngadalë para nesh :
— Lart, në majën e maleve të Burgajetit, në kështjellën e tij të vjetër, jetonte një pasha. Emri i tij ishte Xhemal Ismaili ; kudo flitej për guximin e tij dhe fuqinë e shpatës së tij. Ai gjithashtu nderohej nga bashkëfshatarët e tij, deri sa u martua. Sepse Xhemal Pasha nuk ndoqi traditën e lashtë dhe nuk shkoi në një vend të largët për të marrë gruan. Kjo nuk iu fal në luginën e Matit, dhe mbrëmjeve pranë zjarrit flisnin shumë për këtë nëpërmjet pëshpëritjesh.
Por pashai ishte një njeri këmbëngulës, dhe kur gruaja e tij e parë vdiq, përsëri kërkoi një bashkëshorte nga fshatrat e afërta. Por kjo martesë e dytë nuk pati fat. Pashai shpejt mbeti sërish beqar. Dhe atëherë Xhemal Pasha i tha njeriut të tij të dashur, Mehmet Rizvanit :
— Hip mbi kalë, Mehmet Rizvani, dhe përgatitu për udhëtim. Do të zgjasë tre ditë e tre netë udhëtimi yt deri në Tiranë. Atje jeton familja Toptani, pasuria dhe bollëku i të cilëve kanë përhapur famën e tyre larg. Shko të vizitosh shtëpinë e Adem Toptanit dhe kërko vajzën e tij për mua. Por, pasi Toptanët janë një racë mendjemadhe dhe krenare, nëse nuk të japin vajzën, shko edhe në shtëpinë e Emin Bej Toptanit. Ai gjithashtu është Toptan ; ndonëse jo nga dega kryesore, kam dëgjuar shumë gjëra të mira për vajzën e tij, Sadijen. Ai ndoshta është më pak mëndjemadh se Toptanët e tjerë, të cilët rrallë martohen me të huajt, për të mos shpërndarë pasurinë e madhe të Toptanëve. Por Emin Beu nuk përfiton nga pasuria dhe ndoshta do të të japë vajzën.
Gjithçka ndodhi ashtu siç e parashikoi mençuria e Xhemal Pashës. Adem Toptani qeshi dhe e largoi të dërguarin e Pashait jo aq të pasur. Por ai u prit me ujë, kripë dhe bukë në shtëpinë e Emin Beut dhe të nesërmen ai mundi t’i sillte lajmin e mirë zotërisë së tij : ai do të kishte për grua vajzën e Emin Beut…
Lotët e Sadijes rridhnin gjatë udhëtimit nga Tirana deri në Burgajet. Ajo nuk gëzohej për burrin që mençuria e babait të saj ia kishte caktuar. “Çfarë njeriu i vjetër duhet të jetë Xhemal Pasha, që unë të bëhem gruaja e tij e tretë!” — mendoi ajo.
Por me të mbërritur në kështjellën e Burgajetit, zemra e Sadijes u mbush me gëzim. Atje, duke e pritur te porta, ishte një luftëtar i ri dhe i pashëm : burri i saj.
Sadija lindi një djalë.
Një vit pas martesës, erdhi në jetë fëmija i parë. Xhemal Pasha i ftoi fisnikët e rajonit të Matit në një festë të madhe, duke pritur mbërritjen e trashëgimtarit. Por fisnikët që ishin mbledhur për festën u larguan të trishtuar : fëmija i parë ishte një vajzë.
Kur Sadija u bekua me një fëmijë për herë të dytë në kështjellën e Burgajetit, Xhemal Pasha nuk ftoi asnjë mysafir. Megjithatë, këtë herë kishte arsye për gëzim : lindi Ahmet Zogu, mbreti i ardhshëm i Shqipërisë.
Që në fëmijëri, djali i Xhemal Pashës tregoi vullnet të madh.
Ai ishte mezi gjashtë vjeç kur dëgjonte çdo mbrëmje në haremin e nënës së tij për rrëfimet e Musa Eushait (Eusajt ose Tushës), tradhtarit. Musa Eushai (Eusajt ose Tushës) ishte një mik i dashur i Xhemal Pashës. Por ai i tradhtoi vëllezërit e tij te turqit. Ai u kap rob dhe u var.
Atë natë, një zog ogurzi cicëroi nën dritaren e Zogut të vogël. Djali i vogël i zgjoi shërbëtorët dhe u nis për ta ndjekur. Sepse ky zog ogurzi mund të ishte vetëm shpirti i transmigruar i Musa Eusajt (Tushës). Ata e ndoqën deri në agim, derisa gjetën gjurmët e tij. Por djali gjashtëvjeçar nuk do të shkonte në shtrat derisa të kapej zogu. Në të njëjtën pemë ku Musa Eusaj (Tusha) ishte varur dikur dhe ku zogu cicëronte, Zogu e vari zogun ogurzi. Sepse vetëm në këtë mënyrë ai dhe familja e tij mund të gjenin paqe.
Djali me vullnet të fortë u bë po ashtu një burrë me vullnet të fortë. Në vitin 1914, në moshën nëntëmbëdhjetë vjeç, ai hyri në oborrin e sundimtarit të atëhershëm të përkohshëm, Princ Vidit, me veshje të bukura shqiptare. Zogu u soll me besnikëri ndaj princit, pa u ekspozuar shumë ndaj tij. Princi Vidi nuk mundi ta mbante fronin e huaj dhe kryetari i ri shqiptar u bë komandanti i përgjithshëm i të gjitha trupave vullnetare shqiptare – atyre që luftuan zyrtarisht në anën e ushtrisë austro-hungareze, por bëmat e të cilave nuk u vlerësuan mjaftueshëm në Vjenë. Zogu u thirr në Vjenë dhe u mbajt atje deri në fund të luftës. Ai nuk ishte tamam i burgosur, por as nuk mund të kthehej në shtëpi.
Në fund të luftës, ai u bë Ministër i Brendshëm i Shqipërisë. Ylli i tij kishte filluar të ngjitej që nga viti 1920. Në vitin 1922, ai shtypi një kryengritje dhe u zgjodh Kryeministër. Në vitin 1925, ai u bë President i Republikës. Në vitin 1928, Asambleja Kushtetuese vendosi të rivendoste monarkinë dhe Zogut iu ofrua kurora mbretërore. Kështu, ai u bë mbreti i parë kombëtar i Shqipërisë së pavarur.
