Memorandumi i Mirëkuptimit mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit synon të zgjerojë armëpushimin mes palëve dhe të rikthejë lëvizjen normale të anijeve përmes Ngushticës së Hormuzit, një prej korridoreve më të rëndësishme energjetike në botë.
Dokumenti përmban 14 pika, por lë shumë çështje të rëndësishme për negociata të mëtejshme. Ndër temat më të ndjeshme që nuk trajtohen në detaje mbetet programi bërthamor i Iranit.
Megjithatë, drafti parashikon përfitime të konsiderueshme ekonomike për Teheranin. Sipas planit, heqja e sanksioneve do t’i mundësonte Iranit të shiste lirisht naftën në tregjet ndërkombëtare.
Gjithashtu, vendi mund të përfitojë qasje në miliarda dollarë asete të ngrira jashtë vendit, si dhe deri në 300 miliardë dollarë financime.
Administrata e presidentit amerikan Donald Trump ka përdorur shpesh marrëveshje të strukturuara në pika. Më herët, plani për përfundimin e luftimeve në Rripin e Gazës përmbante 20 pika, ndërsa propozimi për t’i dhënë fund luftës mes Rusisë dhe Ukrainës përfshinte 28 pika, por nuk u realizua.
Detajet e marrëveshjes SHBA-Iran u prezantuan nga një zyrtar i lartë i administratës Trump gjatë një bisede me gazetarët, ndërsa analizat mbi përmbajtjen dhe zbatimin e saj pritet të vazhdojnë në ditët në vijim.
Pika 1: Një fund i konfliktit në të gjitha frontet
Paragrafi i parë i marrëveshjes vëren se SHBA, Irani dhe aleatët do të deklarojnë një ndërprerje “të menjëhershme dhe të përhershme” të operacioneve ushtarake në “të gjitha frontet” – përfshirë Libanin.
Nga perspektiva e SHBA-së, Trump është shqetësuar gjithnjë e më shumë se operacionet ushtarake izraelite kundër Hezbollahut mund të përmbysin marrëveshjen me Iranin.
Teherani, nga ana e tij, ka thënë vazhdimisht se pret që Libani të mbulohet nga armëpushimi.
Çdo vazhdim i operacioneve ushtarake izraelite në Liban do të përbënte një “shkelje të mirëkuptimit” dhe “do të merren masat e nevojshme”, tha të mërkurën një zëdhënës i Ministrisë së Punëve të Jashtme iraniane.
Marrëveshja vëren se “nga tani e tutje” asnjëra palë nuk do të fillojë operacione ushtarake ose nuk do të kërcënojë njëra-tjetrën, dhe do të sigurojë “integritetin territorial dhe sovranitetin” e Libanit.
Marrëveshja përfundimtare do të çojë në “përfundimin” e përhershëm të konfliktit, thuhet në dokument. Nuk është e qartë se si do të reagojë Izraeli në këtë pikë.
Pika 2: Respekti për ‘punët e brendshme’
Teksti i dokumentit – i lexuar fjalë për fjalë për gazetarët në një telefonatë me zyrtarët amerikanë – vëren se SHBA-ja dhe Irani do të “respektojnë sovranitetin dhe integritetin territorial të njëri-tjetrit” dhe do të përmbahen nga ndërhyrja në punët e brendshme të secilës palë.
Kjo ka të ngjarë të pritet negativisht nga grupet disidente iraniane.
Më herët këtë vit, Trump u premtoi protestuesve iranianë se “ndihma është duke ardhur” gjatë demonstratave antiqeveritare që përfshiu qytetet iraniane.
Pika 3: Një afat kohor 60-ditor i zgjatshëm
Sipas pikës së tretë në dokument, SHBA-të dhe Irani do të angazhohen për të negociuar dhe arritur një marrëveshje përfundimtare brenda një “maksimumi” prej 60 ditësh, megjithëse ky afat kohor mund të zgjatet me pëlqim të ndërsjellë.
Numërimi mbrapsht 60-ditor ka filluar tani pasi udhëheqësit e të dy vendeve nënshkruan zyrtarisht Memorandumin e Mirëkuptimit.
Trump nënshkroi dokumentin për Iranin në një darkë pas G7 në Pallatin e Versajës në Francë të mërkurën në mbrëmje, tha Shtëpia e Bardhë për BBC-në.
Sipas Shtëpisë së Bardhë, ajo është nënshkruar edhe nga presidenti iranian Masoud Pezeshkian.
Më parë, si Trump ashtu edhe zyrtarët iranianë treguan se do të kishte një ceremoni zyrtare nënshkrimi në Gjenevë më vonë këtë javë. Nuk është e qartë nëse kjo do të vazhdojë tani.
Pika 4: SHBA-ja duhet t’i japë fund bllokadës
Sapo të nënshkruhet Memorandumi i Mirëkuptimit, SHBA-ja do të fillojë të heqë bllokadën detare dhe “çdo shqetësim apo pengesë” që është vendosur në portet iraniane, thuhet në pikën e katërt.
Bllokada do të përfundojë plotësisht brenda 30 ditësh, sipas marrëveshjes dhe Ministrisë së Punëve të Jashtme iraniane. Gjatë kësaj kohe, numri i anijeve që SHBA-të lejojnë të kalojnë nëpër portet iraniane do të jetë në përpjesëtim me trafikun që po rivendoset nga Irani në Ngushticën e Hormuzit.
Brenda 30 ditëve nga nënshkrimi i një marrëveshjeje përfundimtare, SHBA-të janë zotuar të largojnë forcat amerikane nga “afërsia me Iranin”.
Në praktikë, kjo do të thotë që ushtria amerikane do të kthehet në pozicionin dhe asetet që kishte përpara se të fillonin armiqësitë më 28 shkurt.
Pika 5: Ngushtica e Hormuzit
Një pjesë e marrëveshjes vëren se pas nënshkrimit të Memorandumit të Mirëkuptimit, Irani do të “bëjë marrëveshje duke përdorur përpjekjet e tij më të mira” për të lejuar kalimin e sigurt të anijeve tregtare përmes Ngushticës së Hormuzit – pa pagesë.
Ky ka qenë një objektiv i rëndësishëm i SHBA-së që nga fillimi i luftës dhe mbyllja e Ngushticës së Hormuzit, duke shkaktuar rritje të çmimeve globale të naftës.
Dokumenti vëren se trafiku do të fillojë të rrjedhë “menjëherë”, duke marrë parasysh nevojën për të hequr “pengesat” teknike dhe ushtarake dhe për të kryer operacione çminimi.
Zyrtarët në një takim informues më parë kërkuan vazhdimisht të sqaronin se anijet nuk do të paguanin për tranzitin nëpër Ngushticën e Hormuzit.
Në planin afatgjatë, dokumenti vëren se Irani do të punojë me Omanin dhe shtetet e tjera të Gjirit për të krijuar një marrëveshje “më të gjerë” se si të menaxhohet Ngushtica e Hormuzit.
SHBA-të besojnë se Irani do t’i mbrojë të drejtat e tij “në mënyrë agresive”, por se shtetet e Gjirit “nuk do ta pranonin kurrë” një të ardhme në të cilën ekziston një sistem takse, tha zyrtari.
Pika 6: Para për rindërtimin e Iranit
Pika e gjashtë e Memorandumit të Mirëkuptimit thotë se SHBA-të dhe partnerët rajonalë do të zhvillojnë një “plan përfundimtar, të dakordësuar reciprokisht” me vlerë të paktën 300 miliardë dollarë për rindërtimin dhe zhvillimin ekonomik në Iran.
Mekanizmi përfundimtar do të miratohet brenda 60 ditëve nga marrëveshja përfundimtare, dhe të gjitha licencat, përjashtimet dhe lejet do të jepen nga SHBA-ja.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë që SHBA-të do të jenë të përfshira financiarisht.
Një zyrtar vuri në dukje se SHBA-të nuk janë të detyruara t’i paguajnë “asnjë qindarkë parash” Iranit ose të kontribuojnë në fond.
Si një shembull hipotetik, zyrtari tha se nëse Irani “sillet mirë”, autoritetet e Emirateve mund të ndërtojnë një termocentral në Iran, me bekimin e SHBA-së.
Trump dhe zyrtarë të tjerë kanë bërë çmos për t’ia bërë të qartë publikut amerikan se nuk do ta paguajë drejtpërdrejt Iranin, gjë që administrata thotë se është në kontrast të plotë me marrëveshjen bërthamore të vitit 2015 midis Iranit dhe administratës Obama.
Pika 7: Sanksionet duhet të ndërpriten
SHBA-ja do të ndërpresë të gjitha sanksionet ekonomike kundër Iranit, duke përfshirë ato të përfshira në rezolutat e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe ato të zbatuara në mënyrë të njëanshme nga SHBA-të.
Afati kohor, megjithatë, është i paqartë.
Dokumenti vëren se orari do të miratohet si pjesë e marrëveshjes përfundimtare, por të dyja palët pranojnë qëllimet e tyre për ta adresuar “menjëherë” çështjen në negociatat pasuese.
Irani është goditur rëndë nga sanksionet dhe një fushatë amerikane – Operacioni “Tërbimi Ekonomik” – është përpjekur ta shkëpusë Teheranin nga sistemi financiar global.
Pika 8: Asnjë armë bërthamore
Irani ka rënë dakord të mos sigurojë ose blejë një armë bërthamore dhe të dyja palët kanë rënë dakord të merren me uraniumin e pasuruar që Teherani tashmë e ka.
Metoda për menaxhimin e materialit është e paqartë. Dokumenti vëren se mekanizmi “do të miratohet në mënyrë të ndërsjellë” në bisedimet pasuese, por që, të paktën, do të “përzihet” në vend nën mbikëqyrjen e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, ose IAEA.
Një zyrtar i lartë amerikan e përshkroi këtë si një “standard minimal” dhe një “fitore të madhe” për SHBA-në.
Trump ka thënë se parandalimi i Iranit nga të paturit e një arme bërthamore ishte “99%” e asaj që ai donte duke nisur Operacionin Epik të Tërbimit në fillim të këtij viti.
Meqenëse SHBA-të e kanë përshkruar marrëveshjen si të bazuar në performancë, lehtësimi i sanksioneve i specifikuar në pikën 7 lidhet me përmbushjen e kërkesave nga Irani të pikës 8.
Pikat 9 dhe 10: Një ‘status quo’
Dy pjesët e mëposhtme të marrëveshjes specifikojnë se SHBA-të dhe Irani bien dakord për një “status quo” të programit të tij bërthamor ndërkohë, derisa të trajtohet çështja e uraniumit të pasuruar.
Në praktikë, kjo do të thotë që SHBA-të nuk do të vendosin sanksione të reja. Ndërkohë, do të lëshojnë përjashtime për eksportuesit e naftës, produkteve të naftës dhe shërbimeve të tjera të lidhura me të, siç janë transaksionet bankare dhe transporti.
Pika 11: Fondet e ngrira
Kjo pikë ka qenë një pengesë e rëndësishme për negociatat. Irani kishte këmbëngulur prej kohësh që asetet e tij të ngrira të liroheshin, duke i ofruar vendit një tjetër shpëtim ekonomik.
Pika e njëmbëdhjetë e dokumentit vëren se SHBA-të “marrin përsipër të vënë në dispozicion të plotë fondet e ngrira ose të kufizuara” sapo të nënshkruhet Memorandumi i Mirëkuptimit dhe se procedurat do të bien dakord gjatë negociatave.
Një zyrtar amerikan u tha gazetarëve të mërkurën se disa asete do të lirohen, ndërsa bisedimet pas Memorandumit të Mirëkuptimit vazhdojnë ta shpërblejnë Iranin kur ai të përmbushë aspekte të marrëveshjes, të tilla si fillimi i trajtimit të uraniumit të tij të pasuruar në nivel të lartë.
Pikat 12-14: Monitorimi dhe negociatat përfundimtare
Pikat e fundit të dokumentit përcaktojnë logjistikën se si do të zhvillohet marrëveshja.
Ata thonë se SHBA-të dhe Irani do të krijojnë një “mekanizëm” për të monitoruar zbatimin e Memorandumit të Mirëkuptimit dhe pajtueshmërinë me një marrëveshje të ardhshme, megjithëse nuk është e qartë se si do të duket kjo në praktikë.
Pastaj, sapo të nënshkruhet Memorandumi i Mirëkuptimit dhe të fillojë zbatimi i tij, SHBA-të dhe Irani do të fillojnë negociatat për një marrëveshje përfundimtare.
Dhe së fundmi, Memorandumi i Mirëkuptimit përcakton se një marrëveshje përfundimtare do të miratohet nga një rezolutë detyruese e Këshillit të Sigurimit të OKB-së.
