Mungesa e llogaridhënies burokratike duhet t’i shqetësojë amerikanët, qoftë apo jo një president si Trump mbi to.
J.T. Young*
Konflikti i administratës Trump me burokracinë e Washingtonit nuk është thjeshtë një luftë llogoresh mes dy partive por një betejë fundamentale. Aktualisht ka një betejë të fortë që ka shpërthyer dhe po luhet më fortë përballë një burokracie që nuk jep llogari. Nëse këtë burokraci e quajmë “shteti hije” (deep state) apo diçka tjetër, kjo administratë ka rënë ndesh me këtë burokraci të cilën është zgjedhur ta manaxhojë. Madje burokracia ka përmbysur pjesë të agjendës presidenciale, shpesh duke e targetuar përmes rrjedhjes së informacioneve në media.
Kjo nuk është ajo çfarë Etërit Themelues kishin si qëllim. Nga ana kushtetuese, burokracia supozohet që të mbështesë pushtetin ekzekutiv; që prej fundit të shekullit të 19, ka pas si qëllim të jetë apolitike. Vrasja e presidentit James Garfield në vitin 1881 nga një qytetar i pakënaqur që kërkonte punë në shtet qe shtysa që zëvendësoi “sistemin e plaçkës” me një shërbim civil që në vitin 1883. Emërimet partiake u zëvendësuan me provimet edhe kontrollin e performancës për punët në shtet.
Por me sa duket sistemi në dukje jopartizan (pra amilitant) nuk mund të shmangte pengesat. Përtej një fasade të pa interesuar, individët dhe institucionet janë shumë të interesuar të avancojnë, duke forcuar njëra tjetrën. Zgjerimi i burokracisë në masë dhe qëllime të një burokrati është rritja që ai i jep pushtetit, përgjegjëshmërisë dhe prestigjizit personal.
Fillimisht, një qeveria e vogël e linte në hije këtë dinamikë. Në vitin 1890 numëroheshin rreth 78.000 zyrtarë, përfshirë edhe ushtarakët. Të dhënat nga USGovernmentSpending.com përllogarisin shpenzimet federale në masën e $384.3 million (pra më poshtë se sa 10 bilion USDnë 2017 dollars), që janë 2.5% e produktit të brendshëm bruto.
Në vitin 2017, qeveria ka punësuar 2.1 milion zyrtarë dhe ka shpenzuar 3.98 trillion dollarë—20.8% e GDP. Një sektor privat që zotëron 1/5 e ekonomisë do t’i duhej të përballej me thirrje të vazhdueshme për të rregulluar këtë kaos. Por iluzioni i një sjellje të painteresuar e shndërron këtë realitet në një zmadhim më të madh të burokratëve dhe burokracisë duke e vështirësuar kontrollin e saj. Duke supozuar se burokracia është e pjesshme, ne shqetësohemi më pak duke i dhënë asaj më shumë pushtet.
Të tre pushtet janë llogaridhënëse tek qytetarët – presidenti dhe Kongresi përmes zgjedhjeve, gjygjqësori përmes procesit të emërimit. Burokracia është publikisht e pakontrollueshme. E krijuar si një inovacion jomilitant, ajo është shndërruar në fund në një institucion i pavarur. Duke zbatuar të njëjtën logjikë maksimalizuese si sektori privat, burokratët kanë dëshirë dhe nevojë për burime dhe përgjegjësi që do t’i bëjnë të ndihen të vetë-mjaftueshëm dhe vetë-dobishëm. Ky duhet të jetë një shqetësim për çdokënd që përpiqet të qeverisë sipas kushtetutës dhe të limitojë qeverinë, sido që të jetë mendimi i tij për Presidentin Trump.
Hapa të ndryshëm mund të ndiqen për të rritur llogaridhënien e burokracisë. Si fillim administrata brenda duhet të vendosë persona që i beson dhe ta bëjë sa më shpejtë – dikush po dështon ta kryejë këtë. Së jashtmi, qasja ndaj burokracisë mund të jetë një fushë e mirë për një komision bipartizan. Burokracia qeveritare është një zonë në të cilën të dy partitë duhet të kërkojnë një reformë.
Një komision mund të konsiderojë rritjen e numrit të emërimeve politike, duke e lidhur burokracinë më ngushtë me ekzekutivin. Shtrëngimi i “strofullizimit” ku emërimet politike shndërrohen në shërbime civile, duhet të merret në konsideratë. Masa të tjera të vlefshme duhet të përfshijnë rishikimin e heqjes së shërbimit civil dhe përshpjetimin e largimit të burokratëve në rast nevoje apo shkaku.
Limitet fundore, veçnaërisht në pozicionet kyçe, janë gjithashtu të dobishme për t’u parë. Kërkesa për limite në qeveri u kërkohet për ofiqarët që votohen; por shumë pak po flet për limite kohore edhe për burokratët. Por nëse ato aplikojnë një pemë ekzekutive – duke nisur nga presidenti e shpesh guvernatorët – përse jo elektoratit imun që u shërben atyre? Burokratët nuk janë të destinuar për t’u lënë rehat.
Hapi i parë i reformës është njohja e rolit ekstrakushtetues që burokracia e gozhduar ka luajtur. Ajo është më e gjerë dhe më e fuqishme se çdo gjë që kanë imagjinuar apo pranuar Etërit Themelues— apo edhe më e madhe se sa imagjinojnë vetë amerikanët.
*Z. Young ka shërbyer nën presidentin George W. Bush në Zyrën e Manaxhimit dhe Buxhetit në Departamentin e Thesarit. Ai ka qenë pjesë e stafit të kongresit që prej 1987-2000.
/Në shqip: Opinion.al
