Pse Irani është sot skenë protestash dhe si shpjegohet fakti që, më pak se gjashtë muaj pas luftës dymbëdhjetëditore, qytetarët janë derdhur sërish në rrugë? Kjo ndodh pasi, gjatë përplasjes me Izraelin, shoqëria iraniane ishte rreshtuar gjerësisht në mbështetje të qeverisë. Pyetja nuk shqetëson vetëm vëzhguesit e huaj, por edhe vetë iranianët, të cilët kërkojnë shpjegime për një realitet gjithnjë e më kompleks.
Pas më shumë se një shekulli nga themelimi i shtetit modern iranian, duket se vendi është kthyer në një fazë ku qeveria nuk arrin më të luajë rol vendimtar në drejtimin e tij. Pas luftës Iran-Irak, figura e kryeministrit, që kishte pasur një rol të rëndësishëm në qeverisje, u zhduk gradualisht nga skena politike. Sot, presidentët e zgjedhur drejtpërdrejt nga populli e përshkruajnë veten si “agjentë furnizimi”, me një rol thjesht ekzekutiv, të përjashtuar nga vendimmarrja strategjike.
Gjatë viteve të sanksioneve të Kombeve të Bashkuara, Irani zhvilloi metoda për t’i anashkaluar ato. Fondet financiare, shpesh të menaxhuara nga fëmijët e funksionarëve të lartë shtetërorë dhe ndonjëherë në bashkëpunim edhe me organizata kriminale, mundësuan rikthimin në vend të të ardhurave nga shitja e naftës. Qeveria i mbështeti këto struktura, duke mbyllur sytë përballë pasurimit të tyre masiv dhe përhapjes së trafikut të organizuar të drogës dhe alkoolit.
Me kalimin e kohës, këta njerëz të pasuruar rishtazi shfrytëzuan pushtetin ekonomik për të zgjeruar kontrollin mbi importet, duke krijuar, me miratimin e niveleve më të larta të shtetit, një lloj konsorciumi privat. Irani kaloi nga një vend ku qeveria mbështeste oligarkët që anashkalonin sanksionet, në një regjim të detyruar t’u paguante atyre për kryerjen e veprimeve të përditshme ekonomike. Janë pikërisht këta oligarkë që rikthejnë në vend të ardhurat nga eksportet e naftës dhe produkteve petrokimike, duke përfituar një komision prej 8 deri në 10 për qind.
Prej dy dekadash Irani jeton nën sanksione dhe ky “komision transferimi” arrin në afro 200 miliardë dollarë vetëm nga eksportet e naftës. Oligarkët kontrollojnë gjithashtu importin e shumë produkteve të tjera dhe kanë monopolizuar mallra thelbësore si ilaçet, ushqimin për kafshët, orizin, vajin dhe grurin.
Ata nuk i japin llogari askujt dhe e konsiderojnë veten zotër të vërtetë të vendit. Në disa raste, kanë arritur madje të zëvendësojnë ministrin e Ekonomisë apo guvernatorin e Bankës Qendrore, kur këta kundërshtonin manovrat e tyre mbi transferimet valutore. Kështu është krijuar një “qeveri brenda qeverisë”, me pushtet jashtë çdo kontrolli institucional.
Në rrjetet sociale qarkullojnë imazhe të këtyre oligarkëve, teksa shfaqin një stil jetese luksoz, me jahte dhe ishuj privatë, të financuar me dollarë. Ndërkohë, qeveria iraniane detyrohet çdo vit të negociojë me ta për të siguruar valutë, duke prodhuar një inflacion vjetor rreth 40 për qind. Oligarkët pranuan të sillnin para në vend vetëm përmes zhvlerësimit të rialit.
Pas luftës me Izraelin, qeveria vendosi të kërkojë alternativa për transferimin e valutës dhe të shkëputej nga oligarkët e naftës, duke justifikuar ndërhyrjen me shqetësime për sigurinë. Vendimi për të përafruar kursin e këmbimit me pritshmëritë inflacioniste pati pasoja të rënda për shoqërinë civile, veçanërisht për shtresën e mesme. Tregjet valutore dhe të arit reaguan menjëherë, ndërsa një përfaqësues i qeverisë e cilësoi ndërhyrjen si “kirurgjikale”.
Protestat e para shpërthyen në Mashhad, një qytet me rreth gjashtë milionë banorë, ku oligarkët kanë investime të mëdha. Qytetarët, të goditur nga inflacioni mbi 40 për qind dhe pa shpresë për reforma, dolën në rrugë. Qeveria propozoi një ndihmë mujore prej 7 dollarësh për çdo qytetar, por masa u konsiderua simbolike. Në Abdanan, banorët hodhën në ajër orizin e shpërndarë nga shteti, si shenjë refuzimi.
Sipas analizës, qeveria është e paaftë të hapë dialog me shoqërinë, ndërsa pas lëvizjes “Grua, jetë, liri”, forcat pro-demokratike u goditën rëndë me arrestime dhe dënime. Në mungesë të tyre, vetëm lëvizja monarkiste ka mbetur aktive në hapësirën publike, duke u drejtuar kryesisht shtresës së mesme të zhgënjyer.
Gjenerata e re iraniane, e rritur nën sanksione dhe pa kujtime për kohë më të mira, e sheh veten pa të ardhme dhe pa përfaqësim. Protestat e fundit përshkruhen si rezultat i një grumbullimi të gjatë të lirive të mohuara politike, sociale dhe ekonomike. Si do të vendoset ekuilibri mes qeverisë, oligarkëve dhe shoqërisë, mbetet e hapur. Çfarëdo që të ndodhë, përfundimi është një: Irani po hyn në një fazë të re./CorrieredellaSera
