Protestat në Iran po zënë titujt kryesorë, ndërsa qeveria dhe opozita akuzojnë njëra-tjetrën për përshkallëzim të dhunës. Qeveria thotë gjithashtu se ndërhyrja e huaj qëndron pas protestave. Ky është raundi më i fundit i demonstratave kundër sistemit qeverisës të Iranit që nga revolucioni i vitit 1979, i cili rrëzoi shahut dhe solli krijimin e një republike islame.
Por vendi është përballur edhe me kriza të tjera, përfshirë tërmete, luftë, sanksione, tensione bërthamore, ndërhyrje rajonale dhe drama politike. Ja një kronologji e disa prej ngjarjeve kryesore të pesë dekadave të fundit.
1979
Shkurt: Ajatollah Ruhollah Khomeini kthehet pas 14 vitesh mërgimi në Irak dhe Francë.
Prill: Pas një referendumi, Irani shpallet republikë islame.
Nëntor: Shtetet e Bashkuara vendosin sanksionet e para ndaj Iranit, të justifikuara me marrjen peng të shtetasve amerikanë në ambasadën amerikane në Teheran. SHBA kishte mbështetur shahut e rrëzuar, monarkun Mohammad Reza Pahlavi, dhe më herët kishte ndihmuar në rrëzimin e kryeministrit të zgjedhur në mënyrë demokratike, Mohammad Mosaddegh, në një grusht shteti në vitin 1953, të mbështetur gjithashtu nga shërbimet inteligjente amerikane dhe britanike.
1980
Shtator: Iraku pushton Iranin. Vlerësimet e vendosin numrin e viktimave të luftës rreth 500 mijë, me humbje më të mëdha nga ana e Iranit. Lufta u karakterizua nga llogore në shkallë të gjerë, përdorimi i mitralozëve dhe bajonetave, të ngjashme me Luftën e Parë Botërore. Megjithatë, Iraku përdori edhe armë kimike kundër iranianëve dhe kurdëve irakianë.
1981
Janar: Të gjithë pengjet amerikane të mbetura lirohen, duke i dhënë fund krizës së pengjeve në Iran.
Qershor: Një atentat me bombë në selinë e Partisë Republikane Islame në Teheran vret dhjetëra zyrtarë të lartë, përfshirë kreun e gjyqësorit, Mohammad Beheshti, i konsideruar personi i dytë më i rëndësishëm në Iran pas Khomeinit.
Gusht: Presidenti Mohammad-Ali Rajai dhe kryeministri Mohammad Javad Bahonar vriten në një atentat me bombë gjatë një mbledhjeje në Teheran. Autoritetet fajësojnë grupin opozitar me prirje revolucionare të majta, Mojahedin-e Khalq (MEK), i cili kishte qenë objekt i një goditjeje të ashpër një vit më parë.
1982
Qershor: Izraeli pushton Libanin. Irani nis të financojë atë që do të bëhej më pas lëvizja libaneze e rezistencës, Hezbollah.
1988
Korrik: Kryqëzori amerikan i marinës USS Vincennes rrëzon një avion civil të Iran Air mbi Gjirin Persik, duke vrarë të gjithë 290 personat në bord.
Gusht: Fillon armëpushimi mes Iranit dhe Irakut pas negociatave të ndërmjetësuara nga Kombet e Bashkuara.
1989
Qershor: Udhëheqësi suprem Ajatollah Ruhollah Khomeini vdes më 3 qershor.
Pasardhësi i tij, Ajatollah Ali Khamenei, zgjidhet nga Asambleja e Ekspertëve të nesërmen.
1990
Qershor: Irani goditet nga një tërmet i madh. Rreth 40 mijë persona humbin jetën.
1995
Mars dhe maj: SHBA vendos sanksione ndaj naftës dhe tregtisë iraniane. Ajo e akuzon Iranin për sponsorizim të “terrorizmit” dhe përpjekje për të siguruar armë bërthamore.
1998
Shtator: Talibanët pranojnë se tetë diplomatë iranianë dhe një gazetar janë vrarë në Afganistan muajin e mëparshëm, gjatë marrjes së qytetit verior Mazar-i-Sharif. Irani dislokon mijëra trupa përgjatë kufirit të përbashkët me Afganistanin si reagim.
2002
Janar: Presidenti amerikan George W. Bush e përfshin Iranin në “boshtin e së keqes”, krahas Koresë së Veriut dhe Irakut, duke i cilësuar këto vende si mbështetëse të “terrorizmit”.
2003
Mars: SHBA pushton Irakun. Irani nis financimin dhe mbështetjen e milicive dhe grupeve politike shiite në terren. Ndikimi i tij mbi këto grupe vazhdon edhe sot.
Nëntor: Irani njofton se do të pezullojë programin e pasurimit të uraniumit dhe do të lejojë inspektime më të plota nga OKB-ja në objektet bërthamore. Agjencia Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA) thotë se nuk ka prova për një program armësh bërthamore. Ky hap përfaqëson një ndryshim, pasi më parë zyrtarët iranianë kishin penguar inspektimet.
Dhjetor: Tërmeti i Bam-it në jug të Iranit vret deri në 40 mijë persona.
2006
Dhjetor: Këshilli i Sigurimit i OKB-së vendos sanksione ndaj tregtisë së Iranit me materiale dhe teknologji të ndjeshme bërthamore, pasi Irani nuk arriti të pezullojë programin e tij bërthamor në këmbim të stimujve diplomatikë dhe ekonomikë nga Gjermania dhe pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit – Franca, Kina, Rusia, Mbretëria e Bashkuar dhe SHBA.
2007
Tetor: SHBA vendos sanksione shtesë, gjithnjë e më të ashpra, ndaj Iranit.
2010
Qershor: Këshilli i Sigurimit i OKB-së vendos raundin e katërt të sanksioneve ndaj Iranit për programin e tij bërthamor. Këto përfshijnë zgjerimin e embargos së armëve dhe rregullime më të rrepta financiare.
Shtator: Irani akuzon Izraelin dhe SHBA-në për infektimin e sistemeve të centralit të tij bërthamor, pasi zbulon programe keqdashëse në sistemet e përdorura nga stafi i sektorit bërthamor.
2011
Mars: Regjimi i presidentit sirian Bashar al-Assad, një aleat i Iranit, shtyp me dhunë një kryengritje popullore që nisi në kuadër të Pranverës Arabe. Më vonë gjatë vitit, Garda Revolucionare Iraniane (IRGC) dërgon milici iraniane dhe të huaja për të mbështetur al-Assad-in.
2012
Janar: Bashkimi Evropian nis bojkotin e eksporteve të naftës iraniane.
Shtator: IAEA pretendon se pengohet nga inspektimi i bazës ushtarake Parchin dhe se Irani ka rritur numrin e centrifugave bërthamore për pasurimin e uraniumit, duke shtuar frikën se vendi po i afrohet sigurimit të armës bërthamore.
Tetor: Riali iranian bie në nivel rekord kundrejt dollarit amerikan, duke humbur 80 për qind të vlerës që nga viti 2011, kryesisht për shkak të sanksioneve ndërkombëtare.
2015
Korrik: Irani arrin një marrëveshje me administratën e presidentit amerikan Barack Obama, si dhe me Mbretërinë e Bashkuar, Francën, Rusinë, Kinën dhe BE-në, për të kufizuar programin e tij bërthamor në këmbim të lehtësimit të sanksioneve. Plani i Përbashkët Gjithëpërfshirës i Veprimit (JCPOA), i njohur gjerësisht si marrëveshja bërthamore, çon në festime në Iran, me shpresën për t’i dhënë fund izolimit të vendit.
2018
Maj: Pasardhësi i Obamës, presidenti Donald Trump, e tërheq SHBA-në nga marrëveshja bërthamore, duke argumentuar se JCPOA është shumë tolerante ndaj Iranit dhe duhet zëvendësuar me një “marrëveshje më të mirë”.
2020
Janar: Qassem Soleimani, komandanti i Forcës Quds të IRGC-së, vritet nga një sulm amerikan me dron në Bagdad.
2024
Prill: Izraeli bombardon ambasadën e Iranit në Damask, duke vrarë shtatë persona, përfshirë dy gjeneralë të IRGC-së.
Maj: Presidenti iranian Ebrahim Raisi vdes në një aksident me helikopter në provincën e Azerbajxhanit Lindor.
Korrik: Kreu i Hamasit, Ismail Haniyeh, vritet në Teheran, me Izraelin që konsiderohet gjerësisht si autor i sulmit.
2025
Qershor: Izraeli sulmon Iranin, duke nisur një luftë 12-ditore mes dy palëve, e cila shkakton vdekjen e të paktën 610 iranianëve dhe 28 izraelitëve./Al Jazeera
