Donald Trump nuk është presidenti i parë amerikan që do Groenlandën. Ky ishull gjigant, i shkretë dhe i ngrirë ka qenë një obsesion në Uashington për më shumë se 200 vjet, vazhdimisht subjekt negociatash, shpesh sekrete. Por a e dinit se kur ishulli ishte ende nën kontrollin e përbashkët të Danimarkës dhe Norvegjisë , Islanda ishte gjithashtu midis zotërimeve të saj ? Dhe se edhe ajo ishte objekt i vëmendjes amerikane?
Trump, të paktën për momentin, nuk duket i interesuar të pushtojë edhe Reykjavikun. Ne gjithashtu e dimë se Groenlanda kishte rënë nën kontrollin amerikan në rrethana aventureske gjatë Luftës së Dytë Botërore. Historia na tregon se motivimet e Trump janë të njëjta me ato të këtyre presidentëve të tjerë amerikanë: një çështje sigurie gjeopolitike dhe qasjeje të domosdoshme në burimet natyrore thelbësore për sigurinë ekonomike. Kështu, duke filluar me James Madison në 1814, përmes Andrew Johnson në 1876, pastaj, në 1910, William Taft, deri te Franklin Delano Roosevelt dhe në vitet 1970 Gerald Ford, i këshilluar nga zëvendëspresidenti i tij Nelson Rockefeller , Uashingtoni shprehu interes të vazhdueshëm për blerjen ose kontrollin e Groenlandës, ndaj të cilit Danimarka gjithmonë reagonte negativisht .
Gjithashtu, midis viteve 1953 dhe 1959, rreth ishullit pati një projekt sfidues, përsëri sekret dhe jo të vogël, i dobishëm për të kuptuar shkallën e marrëdhënieve Uashington-Kopenhagë rreth ishullit. Në këtë rast, me shpërthimin e Luftës së Ftohtë, Presidenti Dwight Eisenhower, ish-gjenerali që fitoi Luftën e Dytë Botërore, organizoi Operacionin Blue Jay , me një bazë ajrore në Thule, një rajon në veri të ishullit, me shtimin, vite më vonë, të një komande NORAD (Komanda Ajrore dhe Hapësinore Anti-Bërthamore).
Pati gjithashtu një projekt të quajtur “IceWorm”, që nuk u realizua kurrë, për të instaluar 600 raketa Minuteman, raketa ndërkontinentale me koka bërthamore, nën akullnajat e Groenlandës. Në Thule (emri iu dha atij rajoni nga eksploruesi Knud Rasmussen, i frymëzuar nga mitologjia klasike) punuan 1,000 groenlandezë dhe deri në 10,000 amerikanë. Pastaj baza u zvogëlua dhe u riemërua. Por këtu del në pah një pikë e rëndësishme: Amerika nuk kishte nevojë ta zotëronte formalisht ishullin për të bërë çfarë të donte me të. Ky aspekt i koncesionit, në një negociatë normale, mund të ishte tërhequr kur nënshkruhej një marrëveshje shumë afatgjatë, të paktën për të ruajtur pamjen e jashtme. Por jo me Donald Trump.
Prej kohësh dihet se personi i parë që aludoi për rëndësinë strategjike të Groenlandës ishte miku i tij i vjetër, Ronald Lauder, një republikan i vendosur, ish-ambasador në Vjenë gjatë viteve të Reaganit dhe trashëgimtar i pasurisë së kompanisë së bukurisë me të njëjtin emër. Megjithatë, Lauder nuk u përqendrua vetëm në çështjen strategjike; duke e njohur mikun e tij, ai e ngacmoi duke thënë se asnjë president para tij, nga Madison te Johnson, Taft, Roosevelt, Truman e Ford, nuk kishte arritur ta arrinte këtë objektiv strategjik për Shtetet e Bashkuara.
Nëse do të kishte pasur sukses, do të kishte bërë histori duke qëndruar mbi disa nga presidentët më të mëdhenj të Amerikës. Ky aspekt e bën rezultatin e negociatave të paparashikueshëm, pasi, përtej interesave aktuale strategjike të Amerikës, elementi i paqëndrueshëm i lidhur me egon e këtij presidenti, i vendosur të shkëlqejë me çdo kusht, hyn në lojë me forcë. Edhe me koston e një lufte, të një shpërbërjeje të Aleancës Atlantike (siç tha ai në një intervistë me New York Times ) ose të një lufte tregtare me Bashkimin Evropian .
Megjithatë, një gjë është e sigurt: Trump, me qëndrimin e tij kërcënues, arrogant dhe mbizotërues, duhet thënë jo. Bashkimi Evropian kishte të drejtë që kërcënoi me hakmarrje, që thirri “bazukën” ekonomike dhe që mori një qëndrim të ashpër: pas kësaj loje fshihet edhe rreziku i inkurajimit të Rusisë për të zgjeruar ambiciet e saj territoriale , dhe një Bashkim Evropian pasiv i nënshtruar ndaj Uashingtonit të Trump mund të forcojë ambiciet e Moskës. Megjithatë, vetë Trump mund të bëjë të njëjtin gabim si Putini kur u përpoq të pushtonte Ukrainën: duke nënvlerësuar reagimin e vendosur të një Evrope të zënë në një situatë të vështirë dhe koston për presidencën e tij. Por le të shohim disa aspekte të negociatave të mëparshme për të kuptuar se çfarë mund ose nuk mund të bëhet midis tani dhe qershorit, afati i ardhshëm i vendosur nga Trump përpara se të vazhdohet me rritjen e tarifave prej 25% për disa vende evropiane “bashkëpunëtore” të Danimarkës.
Le të fillojmë me Madison, një nga Etërit Themelues. Disa nga ndjekësit e tij e konsideruan shkurtimisht Groenlandën si një mundësi kur Uashingtoni negocioi Traktatin e Ghentit me Britaninë e Madhe në dhjetor 1814, një traktat që i dha fund armiqësive detare midis dy kombeve, kryesisht për shkak të provokimit britanik. Paralelisht me atë negociatë, fuqitë evropiane, gjithashtu në vitin 1814, negociuan Traktatin kompleks të Kielit, i cili i dha fund Luftërave Napoleonike, vendosi kufij të rinj dhe përfundoi, ndër të tjera, një ndarje midis Norvegjisë dhe Danimarkës dhe caktimin e Groenlandës, e cila deri atëherë ishte menaxhuar bashkërisht (komunitetet norvegjeze kishin qenë të pranishme në ishull që nga viti 1200, dhe madje edhe më herët, që nga viti 982, kur norvegjezi Eriku i Kuq u internua në Groenlandë).
Në këtë pikë, duhej të futeshin kufizime të caktuara në frontin evropian. Edhe pse kolonitë e fundit norvegjeze ishin shuar rreth vitit 1400, Norvegjia mbajti disa pretendime territoriale dhe që nga viti 1921 e tutje, kur Danimarka formalizoi kontrollin e plotë të të gjithë ishullit, Norvegjia gjithashtu iu drejtua Gjykatës Ndërkombëtare, një çështje që përfundoi vetëm në vitin 2008 me caktimin e plotë të territoreve të ishullit Danimarkës dhe jo Norvegjisë, e cila në atë pikë u tërhoq me dëshirë.
Megjithatë, ky episod është domethënës në ilustrimin se si 1) vendet që kontrollonin Groenlandën ishin seriozisht në konflikt me njëra-tjetrën, 2) Danimarka, dhe bashkë me të edhe Evropa, nuk kanë investuar kurrë vërtet shumë në ishull, dhe 3) konteksti strategjik po ndryshon. Duke thënë të gjitha këto, qëndrimi shantazhues dhe kërcënues i Trump shkon kundër një tradite amerikane që që nga koha e Johnson ka kërkuar gjithmonë një marrëveshje, duke ushtruar presion të fortë, por gjithmonë duke respektuar vendimin përfundimtar të Danimarkës.
Në vitin 1867, gjatë periudhës së rindërtimit pas Luftës Civile dhe pas vrasjes së Linkolnit, Sekretari i Shtetit William Seward përfundoi blerjen e Alaskës nga Rusia për 7.2 milionë dollarë në emër të Presidentit Johnson, i cili kishte pasuar presidentin e vrarë . Menjëherë pas kësaj, Seward u bind se SHBA-të duhet të blinin edhe Groenlandën dhe Islandën. Negociatat filluan me një ofertë: 5.5 milionë dollarë. Gjithçka vazhdoi pa probleme nga jashtë, por më pak nga brenda. Kongresi ishte kundër shpenzimit të më shumë parave, dhe ato ishin kohë të tjera: kërkohej miratimi parlamentar. Propozimi më pas u la në pritje.
Dinamika të ngjashme u përsëritën në vitin 1910 kur Presidenti Taft autorizoi një negociatë për një shkëmbim tipik pushteti kolonial. Negociatori ishte ambasadori i Shteteve të Bashkuara në Danimarkë, Maurice Francis Egan: ai propozoi që Shtetet e Bashkuara t’ia lëshonin ishullin filipinas Mindanao, atëherë një territor amerikan, Danimarkës në këmbim të Groenlandës dhe Indive Perëndimore Daneze. Danimarka ishte e interesuar, por marrëveshja përfundimisht përfundoi afër fundit të Luftës së Parë Botërore me shitjen e Indive Perëndimore Daneze Shteteve të Bashkuara më 31 mars 1917, për 25 milionë dollarë, të cilat më vonë u riemëruan Ishujt Virgjër Amerikanë . Por përsëri, asgjë nuk erdhi nga Groenlanda.
Pastaj ka episode dramatike . Kur Gjermania pushtoi Danimarkën, Groenlanda duhej të kalonte nën kontrollin gjerman, por Roosevelt ndërhyri personalisht, thirri ambasadorin danez në Uashington dhe e informoi se Shtetet e Bashkuara do të merrnin Groenlandën për arsye sigurie kombëtare. Në fakt, Gjermania kishte dashur të ndërtonte baza, por Uashingtoni e pengoi. Një precedent për përdorimin e forcës? Po, por përkohësisht gjatë një lufte dhe me premtimin e dëmshpërblimit, siç ndodhi më vonë.
Një nga negociatat më serioze, plotësisht sekrete (diçka u bë e ditur kohët e fundit kur dokumentet historike u deklasifikuan), u iniciua nga Presidenti Harry Truman në vitin 1946 me rekomandimin e një komiteti ad hoc të kryesuar nga zyrtari i Departamentit të Shtetit John Hickerson, i cili shkroi: “Komiteti tregoi se paratë tani janë të bollshme, se Groenlanda është plotësisht e pavlerë për Danimarkën dhe se kontrolli i Groenlandës është i domosdoshëm për sigurinë e Shteteve të Bashkuara”. Truman autorizoi ndarjen e 100 milionë dollarëve në ar dhe bëri një ofertë blerjeje më formale. Danimarka refuzoi, por pranoi se SHBA-të do të ruanin aksesin ushtarak në territor. Baza Thule ishte bërë Baza e Forcave Ajrore Pituffik, më veriore nga të gjitha 55 bazat ushtarake amerikane në të gjithë botën.
Ju tregova për idenë e Rockefeller-it nga vitet 1970 , por edhe ajo dështoi dhe SHBA-të respektuan përsëri të drejtën e Danimarkës për të vendosur në mënyrë autonome për destinacionin e territorit të saj.
Pastaj vijmë në vitin 2019, ofertën e parë të Trump , dhe deri në ditët e sotme me atë që na tregojnë lajmet rreth kërcënimeve ushtarake, vendosjes së ushtarëve evropianë në ishull, tensioneve të NATO-s dhe kërcënimeve për luftëra tregtare.
Përtej shkrimeve të tij në Truth dhe deklaratave të tij të vazhdueshme, mendimi i Trump kristalizohet në një intervistë që ai dha për New York Times më 6 janar, në të cilën ai tha se, duke pasur parasysh zgjedhjen, Groenlanda mund të jetë më e rëndësishme se NATO. Kur u pyet pse këmbënguli për një blerje kur presidentë të tjerë kanë zgjedhur rrugë të tjera, ai tha: “Ndoshta një president tjetër do të mendonte ndryshe, por deri më tani kam pasur të drejtë për gjithçka”. Ai më pas shtoi: “Ne do të bëjmë diçka në Groenlandë, pavarësisht nëse na pëlqen apo jo, sepse nëse nuk e bëjmë, Rusia ose Kina do ta bëjnë.”
Pastaj ai shpjegon më tej pse një traktat është më pak i fortë se një titull pronësie : “Prona është më e fortë se një kontratë qiraje ose një traktat.” Nuk ka shumë rëndësi që danezët mbajnë të njëjtën kontratë të nënshkruar me Amerikën. Ai është gati ta shkelë atë, duke mohuar në mënyrë efektive shenjtërinë e kontratave. Dhe pak më vonë, duke u sqaruar atyre që nuk e kishin kuptuar ende se ai nuk “ka nevojë për të drejtën ndërkombëtare”, ai përcaktoi moralin e vetëm të vlefshëm, moralin e tij, atë që ndjen brenda. Dhe duke u kthyer te ligji, ai sqaroi: “Nuk po përpiqem t’u dëmtoj njerëzve”. Pastaj, duke kundërshtuar veten, ai sqaroi se kishte ndërmend të respektonte të drejtën ndërkombëtare, duke specifikuar se “varet se cili është përkufizimi juaj i së drejtës ndërkombëtare”. I tiji është sigurisht i ndryshëm nga ai i të gjithë presidentëve amerikanë që e paraprinë./Corriere della Sera
