Pas viteve të tëra negociatash, bllokimesh politike dhe përpjekjesh të dështuara, Bashkimi Evropian ka nisur këtë të premte zbatimin e reformës më të madhe të politikës së migracionit që nga kriza e refugjatëve në vitin 2015.
Pakti i ri për Migracionin dhe Azilin është përgjigjja e Brukselit ndaj valës së madhe të emigrantëve që mbërritën në Evropë një dekadë më parë dhe që nxori në pah dobësitë e sistemit evropian të azilit, por edhe mungesën e koordinimit mes vendeve anëtare.
Objektivi i reformës është të rrisë kontrollin mbi hyrjet në territorin e Bashkimit Evropian, të përshpejtojë procedurat e azilit dhe kthimit të emigrantëve që nuk kanë të drejtë qëndrimi, si dhe të ndajë më mirë përgjegjësitë mes shteteve anëtare.
Kriza e vitit 2015, kur më shumë se një milion njerëz mbërritën në Evropë, shumica duke ikur nga lufta në Siri, krijoi përçarje të forta brenda unionit. Vendet anëtare debatuan për ndarjen e barrës, kritikuan shtetet kufitare si Greqia për mënyrën e menaxhimit të flukseve dhe rikthyen kontrollet në kufijtë e brendshëm.
Sipas Komisionerit Evropian për Migracionin, Magnus Brunner, reforma synon t’u rikthejë qytetarëve ndjesinë se institucionet kanë kontroll mbi situatën.
“Duhet t’u rikthejmë njerëzve ndjesinë se kemi kontroll mbi atë që po ndodh. Dhjetë vite më parë morëm shumë përgjegjësi si Bashkim Evropian, por nuk kishim një sistem dhe nuk kishim rregulla”, tha ai pas arritjes së marrëveshjes për rregullat e reja të deportimeve javën e kaluar.
Me hyrjen në fuqi të sistemit të ri, Komisioni Evropian dhe eurodeputetët shpresojnë gjithashtu që vendet anëtare të heqin gradualisht kontrollet e mbetura brenda zonës Schengen.
Aktualisht, 11 vende të BE-së vazhdojnë të aplikojnë kontrolle në kufijtë e brendshëm, ndërsa shtatë prej tyre e justifikojnë këtë masë pikërisht me çështjen e migracionit.
“Vendet anëtare nuk kanë më justifikime”, deklaroi këtë javë eurodeputeti slloven Matjaz Nemec.
Një nga shtyllat kryesore të reformës është forcimi i kontrollit në kufijtë e jashtëm të Bashkimit Evropian.
Pakti, i cili përbëhet nga 10 reforma të ndryshme, parashikon kontrolle paraprake për personat që mbërrijnë në kufi dhe procedura të përshpejtuara për ata që kanë pak gjasa të marrin azil, për shembull personat që vijnë nga vende të konsideruara të sigurta.
Qëllimi është ulja e hyrjeve të parregullta, përshpejtimi i vendimmarrjes dhe reduktimi i rasteve kur emigrantët zhduken nga sistemi dhe lëvizin drejt vendeve të tjera të unionit.
Një rol qendror do të ketë databaza e re Eurodac, e cilësuar nga zyrtarët evropianë si “shtylla dixhitale” e paktit.
Sistemi do të mbledhë dhe ruajë të dhëna si dokumentet e udhëtimit, gjurmët e gishtërinjve dhe informacione të tjera të azilkërkuesve, duke u mundësuar autoriteteve të gjurmojnë më lehtë lëvizjet e tyre brenda territorit evropian.
Por pakti nuk fokusohet vetëm te kontrolli.
Një tjetër element kyç është mekanizmi i ri i solidaritetit, i cili synon të ndihmojë vendet që përballen me numrin më të madh të emigrantëve.
Mbështetja mund të vijë në formën e ndihmës financiare, transferimit të emigrantëve drejt vendeve të tjera anëtare ose forma të tjera asistence.
Sipas skemës së parë të solidaritetit, vendet e BE-së do të duhet ose të pranojnë gjithsej 21 mijë emigrantë nga Italia, Spanja, Greqia dhe Qipro, ose të kontribuojnë me 420 milionë euro për këto vende, ose të zgjedhin një kombinim të të dyja opsioneve.
Kjo mbetet edhe pjesa më e debatueshme e marrëveshjes.
Disa vende kanë refuzuar kategorikisht të marrin emigrantë, edhe pse shtete si Qipro kanë këmbëngulur se kjo mbështetje është jetike për menaxhimin e flukseve migratore.
Hungaria dhe Sllovakia kanë refuzuar jo vetëm të strehojnë emigrantë, por edhe të kontribuojnë financiarisht në këtë mekanizëm.
Megjithatë, zyrtarët e Komisionit Evropian, Këshillit dhe Parlamentit Evropian argumentojnë se pakti përfaqëson një hap të rëndësishëm përpara dhe se ka ndihmuar vendet anëtare të kapërcejnë një pjesë të mosbesimit që ekzistonte prej vitesh.
Ekspertët paralajmërojnë se suksesi i reformës do të varet nga funksionimi i të gjitha hallkave të sistemit.
Lukas Gehrke, drejtues i zyrës së Organizatës Ndërkombëtare për Migracionin në Bruksel, thotë se mekanizmi i solidaritetit mund të funksionojë vetëm nëse procedurat kufitare japin rezultatet e pritshme dhe reduktojnë lëvizjet e emigrantëve brenda BE-së.
Ndërkohë, eurodeputeti suedez Tomas Tobé paralajmëroi se nëse presioni mbi vendet e linjës së parë nuk lehtësohet, Evropa mund të përballet sërish me një situatë të ngjashme me atë të vitit 2015.
Edhe pse reforma ka hyrë në fuqi, zbatimi i saj nuk pritet të jetë i njëjtë në të gjitha vendet që në ditën e parë.
Në raportin e fundit të progresit, të publikuar në maj, Komisioni Evropian vuri në dukje se disa shtete anëtare kanë mbetur pas me përgatitjet e nevojshme.
“Dita e sotme nuk është fundi i procesit, por fillimi i tij. Shtetet anëtare kanë bërë përparim të madh për të siguruar bazat që sistemi i ri të funksionojë”, deklaroi Brunner.
Nga ana tjetër, organizatat që mbrojnë refugjatët shprehen të shqetësuara për pasojat që mund të ketë reforma mbi të drejtat e azilkërkuesve.
Julie Lejeune, drejtuese e Këshillit Evropian për Refugjatët dhe Mërgimtarët, argumenton se pakti sjell rregulla më të ashpra dhe kufizon aksesin në procedurat e zakonshme të azilit.
Sipas saj, mekanizmat e pavarur të monitorimit dhe kontrollet për personat vulnerabël nuk kanë marrë vëmendjen dhe burimet e nevojshme nga shtetet anëtare.
Ajo paralajmëroi se shumë vende mund të mos jenë gati të përballojnë ndikimin që reforma do të ketë mbi të drejtat themelore të personave që kërkojnë mbrojtje në Evropë.
Ndërkohë, migracioni pritet të mbetet një temë e nxehtë politike në të gjithë kontinentin.
Hungaria e kundërshtoi paktin gjatë qeverisjes së Viktor Orbanit, por Brukseli shpreson se nën drejtimin e Peter Magyar mund të ketë një qasje më bashkëpunuese.
Në të njëjtën kohë, ekziston frika se reforma mund të shfrytëzohet nga partitë e ekstremit të djathtë në fushatat zgjedhore në vende të ndryshme të Evropës, përfshirë zgjedhjet presidenciale franceze të vitit të ardhshëm.
Ekspertët paralajmërojnë gjithashtu se buxheti i ardhshëm afatgjatë i Bashkimit Evropian mund të ndikojë në suksesin e reformës, nëse nuk sigurohen fonde të mjaftueshme për zbatimin e standardeve të përbashkëta të migracionit në të gjitha vendet anëtare.
