Nga Aurenc Bebja
Revista “TIME” ka botuar, me 10 gusht 1962, në faqet n°7, 19 dhe 20, rrëfimin e korrespondetit të saj Edward Behr, rreth vizitës së tij asokohe në Shqipëri.
Shqipëria : Komb në terr
Shqipëria është vendi më i mjerë në Evropë. Pothuajse askush nuk dëshiron të hyjë, dhe shumica e njerëzve të saj, po t’u jepej një mundësi e vogël, do të dëshironin të dilnin.
Megjithatë, për të fituar valutë të huaj aq të nevojshme, drejtuesit komunistë të vendit mbajnë një shërbim zyrtar turistik, Albtourist, i cili mburret me “plazhet e pakrahasueshme të Adriatikut” (të gjitha të ruajtura nga anije policie që patrullojnë) dhe me “rrënojat shumë-shekullore”. Biznesi për Albtourist është bërë i dobët në vendet e tjera satelite që prej prishjes me Hrushovin. Agjencia ka dërguar me shpresë broshurat e saj edhe në një agjenci të vogël udhëtimesh në Këln të Gjermanisë Perëndimore. Korrespondenti i TIME, Edward Behr, vendosi të aplikonte si turist. Ai priti gjashtë javë për vizë dhe më në fund hyri në Shqipëri me një fluturim hungarez që niset vetëm një herë në javë nga Budapesti — për të parë nga afër vendin që vetë Nikita Sergejeviç Hrushovi e kishte përshkruar si “më të përgjakshëm e më reaksionar se sa carët.”
Numërimi i çorapeve
I ndarë nga miku i vetëm në botë, Kina e Kuqe, me 3,000 milje largësi, Shqipëria jeton në një izolim njëherësh sfidues dhe të trishtueshëm. Më shumë se 70% e 1,700,000 banorëve të saj nxjerrin bukën e gojës nga toka e kolektivizuar; shumica e fshatrave dhe qyteteve malore kanë mbetur pothuajse si në shekullin e kaluar. Plehrat rrjedhin nëpër një kanal të hapur në mes të rrugëve të ngushta; burra me hundë shqiponje pinë kafe turke në kafene të errëta, ndërsa gratë e tyre mbajnë mbi supe dru ose fuçi me ujë të rrallë. Përkrah varfërisë tradicionale shfaqen posterët komunistë që shpallin parullën e diktatorit Enver Hoxha : “Ndërto socializmin në njërën dorë me kazmë dhe në tjetrën me pushkë.”
Edhe përpara prishjes me Hrushovin, siguria e brendshme ishte ndër më të rreptat në botë; që atëherë është kthyer në mani. Vizitorët e huaj duhet të plotësojnë formularë ku përshkruajnë përmbajtjen e bagazhit deri në numrin e këmishave, shamive dhe çorapeve që sjellin. Batanijet e mira janë aq të rralla, sa duhen regjistruar veçmas si “objekte me vlerë.” Shqiptarët, të shkëputur nga bota, besojnë se kufizime të tilla janë diçka krejt normale kudo.
Në mbërritje në Tiranë, korrespondenti Behr u mor nën kujdes të rreptë nga një udhërrëfyes shtetëror i Albtourist, i cili e shoqëronte kudo, madje përpiqej ta çonte nëpër “ekskursione” me autobusë të mbyllur me çelës. Ai bënte sikur dërgonte kërkesa për intervista me zyrtarë, aktorë apo gazetarë vendas — por gjithmonë përgjigjja ishte e njëjtë: “janë të sëmurë, me pushime ose në zi për ndonjë të afërm të ndjerë papritur.”
Meqë asnjë i huaj nuk mund të marrë taksi, guida ishte e domosdoshme. Ndihmë më të madhe i dha një gazetar japonez që udhëtonte me të dhe që shqiptarët e përshëndetnin rregullisht, duke e ngatërruar për kinez. Të dy gazetarët, duke qenë më shumë se një përfaqësues i Albtourist, ndonjëherë ndaheshin me qëllim për t’u “humbur” dhe për të shijuar disa minuta lirie — por këto arratisje nuk zgjatnin shumë, falë policisë sekrete “Sigurimi” dhe trupave të shumta (një e katërta e burrave të rritur janë nën armë). Zyrtarët madje i paralajmëruan se, nëse nuk silleshin siç duhej, mund të mos merrnin vizë daljeje — kërcënim shumë i efektshëm në Shqipëri.
Plazhi me mur
Një repart i armatosur me mitraloza në Tiranë patrullon zonën që diplomatët e pakët të huaj e quajnë “Blloku”: lagjen e rehatshme ku krerët komunistë kanë vilat e tyre. Edhe në plazhin e Durrësit, 25 milje në perëndim të kryeqytetit, një mur ndahet nëpër rërë e zbret deri në det për të ndarë zonën e privilegjuar nga ajo e punëtorëve, familjet e të cilëve banojnë në baraka prej teneqeje në anën tjetër të murit.
Notuesit proletarë nuk mund të kalojnë vijën e bojave rreth 30 metra nga bregu; nëse e bëjnë, një anije policie i urdhëron të kthehen, për të shmangur ndonjë arratisje drejt një anijeje greke apo italiane që mund të ndalojë në port. Kur një anije gjermane mbërriti me grurë kanadez të paguar nga Pekini, asaj nuk iu lejua të hynte në port — ngarkesa u shkarkua me varka. Edhe pse Shqipëria ka 250 milje vijë bregdetare në Adriatik, peshku është i rrallë, pasi vetëm disa peshkatarë “politikisht të besueshëm” lejohen të dalin në det, nga frika se mos ikin në Itali, vetëm 50 milje larg.
Megjithatë, shqiptarët nuk janë në uri dhe përfitojnë nga arsimimi, mjekimi dhe shërbimet e tjera falas. Behr nuk pa shenja rebelimi — dhe edhe po të kishte, pasardhësi i Hoxhës s’do të ishte më i mirë, pasi krerët kryesorë të partisë janë pothuajse të gjithë të afërm me Hoxhën ose me kryeministrin Mehmet Shehu.
Simbolet e statusit
Në Tiranë burokracia shtetërore është e ndërlikuar në mënyrë të pabesueshme; për të blerë çdo gjë, nga ilaçet deri te vaktet në hotele, kërkohet leje zyrtare. Së paku këmbësorët nuk e kanë të vështirë: në gjithë vendin ka vetëm rreth 400 makina (të vjetra ruse dhe çeke, përveç një flote “Mercedesësh” të ambasadës kineze). Megjithatë, në çdo kryqëzim të madh rrinë deri në tre policë me shkopinj të zinj e të bardhë.
Si qendër tregtare, Tirana ngjan më shumë me një pazar të improvizuar. Në dyqanet pothuajse tërësisht të shtetëzuara, një kostum i keq kushton 7,000 lekë — rreth 140 dollarë me kursin zyrtar — pothuajse dy paga mujore të një punëtori. Përpjekjet për industrializim morën fund kur Moska braktisi ambasadën e saj gjysmë të ndërtuar dhe tërhoqi mijëra ekspertët sovjetikë. Fabrika e vetme e madhe e pambukut qëndroi e mbyllur për tre muaj; planet për fabrika të reja mbetën në letër. Nga 22 avionët MIG sovjetikë që kishte Shqipëria, vetëm pesë mund të fluturojnë. Kina, Koreja e Veriut dhe Vietnami i Veriut dërguan rreth 500 teknikë, shumica bujq që mësojnë kultivimin e orizit dhe organizojnë punishte në modelin e Pekinit.
Kinezët jashtë orarit rrinë të izoluar. Hanë në një sallë më vete në hotelin italian Dajti, dhe jetojnë në një kompleks ambasadorësh të rrethuar vazhdimisht nga roje. Simbolet më të fundit të statusit në Tiranë — të veshura nga zyrtarët shqiptarë që kanë vizituar Kinën — janë një kapelë e thjeshtë prej pëlhure bezhë, si ajo që preferon Mao Ce Duni, dhe syze dielli të errëta të stilit aviator, po aq të modës në Pekin.
Varfëria e zymtë, shtypja politike dhe dyshimi maniak ndaj të huajve nuk e bëjnë udhëtimin në Shqipëri as të këndshëm, as tërheqës. Kur erdhi koha për t’u larguar, avioni i Behr u vonua një orë — dhe madje edhe udhërrëfyesi i Albtourist e kuptoi sa të lumtur ishin vizitorët që po iknin.
“Gjërat e mira vijnë ngadalë,” tha me një ngritje supesh, dhe me përshëndetje me dorë u dha lamtumirën.
Një Letër nga Botuesi
10 gusht 1962
TIME
Korrespondenti i TIME, Edward Behr, 36 vjeç, ka shërbyer në ushtrinë britanike në Indi, ka punuar si gazetar për Reuters në Londër dhe Paris, dhe si pjesë e redaksisë sonë në Paris ka udhëtuar në shumicën e vendeve të Evropës. Për katër vjet ai mbuloi luftën në Algjeri dhe vitin e kaluar botoi një libër për të.
Me pak fjalë, Behr ka qenë në mjaft vende të njohura dhe të largëta për ta ditur se nuk duhet t’u besohet broshurave turistike. Por gjatë një turneu 13-ditor në Shqipërinë komuniste — për të cilin ai raporton këtë javë — Behr zbuloi se hendeku midis realitetit dhe fantazisë së paraqitur ishte edhe më i madh se sa kishte menduar.
“Vizita në Shqipëri,” tha ai, “është si të kthehesh pas në kohë dhe të zgjohesh në Ballkanin e shekullit të 16-të, me disa tela telefoni, armë moderne dhe pak automjete shtesë.”
Behr e kuptoi prapambetjen e Shqipërisë që në fillim të qëndrimit të tij. Duke u nisur për të zëvendësuar briskun e rrojës (kishte humbur valixhen në Budapest), ai zbuloi se i vetmi brisk i disponueshëm ishte vendas — dhe vdekjeprurës. Ai funksiononte vetëm duke hequr edhe copa të mëdha lëkure. Behr ia përmendi këtë rastësisht udhërrëfyesit të tij shqiptar, i cili u përgjigj thjesht: “Gjithmonë kemi ndonjë problem me briskun tonë.”
Megjithatë, ky udhëtim për pazar pati një përfitim: Behr arriti të fliste për pak minuta i vetëm me një shqiptar vendas — një farmacist që kishte qenë në Paris vite më parë dhe që e pyeti me mall : “A është ende njësoj Bregu i Majtë?”
Udhërrëfyesi i Behr-it ishte plotësisht i vetëdijshëm se ai nuk ishte turist i zakonshëm, por vendosi se ta dëbonte nga vendi do të ishte e kotë. Nga ana tjetër, Behr e dinte se shoferi i makinës së tyre turistike ishte anëtar i policisë sekrete. Për të shpërqendruar vëmendjen e udhërrëfyesit ndërsa fotografi bënte disa foto, Behr (duke folur në gjermanishte të çalë) përpiqej ta mbante të zënë me biseda.
Njëherë, kur udhërrëfyesi përmendi se kishte përkthyer në shqip dramën e Bertolt Brecht-it Nëna Kurajo, Behr e shpërqendroi duke i treguar gjatë për një takim që kishte pasur me Brecht në Paris në vitin 1953. Behr e gjeti udhërrëfyesin — i cili nuk kishte dalë kurrë jashtë Shqipërisë — pothuajse tragjikisht kureshtar për botën e jashtme. Dhe për ata që, nga ana e tyre, janë kureshtarë për Shqipërinë — vendin më të vështirë për të mbijetuar në gjithë Evropën — lexoni raportin e Behr në rubrikën “THE WORLD”.
